30 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
इत्युक्तस्त्वर्जुनस्तूष्णीम् अभूद्वायुस्तम् अब्रवीत्
शृणु मे हैहयश्रेष्ठ कर्मात्रेः सुमहात्मनः
bhīṣma uvāca
ityuktastvarjunastūṣṇīm abhūdvāyustam abravīt
śṛṇu me haihayaśreṣṭha karmātreḥ sumahātmanaḥ
- 2
घोरे तमस्ययुध्यन्त सहिता देवदानवाः
अविध्यत शरैस्तत्र स्वर्भानुः सोमभास्करौ
ghore tamasyayudhyanta sahitā devadānavāḥ
avidhyata śaraistatra svarbhānuḥ somabhāskarau
- 3
अथ ते तमसा ग्रस्ता निहन्यन्ते स्म दानवैः
देवा नृपतिशार्दूल सहैव बलिभिस्तदा
atha te tamasā grastā nihanyante sma dānavaiḥ
devā nṛpatiśārdūla sahaiva balibhistadā
- 4
असुरैर्वध्यमानास्ते क्षीणप्राणा दिवौकसः
अपश्यन्त तपस्यन्तम् अत्रिं विप्रं महावने
asurairvadhyamānāste kṣīṇaprāṇā divaukasaḥ
apaśyanta tapasyantam atriṃ vipraṃ mahāvane
- 5
अथैनम् अब्रुवन्देवाः शान्तक्रोधं जितेन्द्रियम्
असुरैर् इषुभिर्विद्धौ चन्द्रादित्याविमावुभौ
athainam abruvandevāḥ śāntakrodhaṃ jitendriyam
asurair iṣubhirviddhau candrādityāvimāvubhau
- 6
वयं वध्यामहे चापि शत्रुभिस्तमसावृते
नाधिगच्छाम शान्तिं च भयात्त्रायस्व नः प्रभो
vayaṃ vadhyāmahe cāpi śatrubhistamasāvṛte
nādhigacchāma śāntiṃ ca bhayāttrāyasva naḥ prabho
- 7
कथं रक्षामि भवतस्ते ऽब्रुवंश्चन्द्रमा भव
तिमिरघ्नश्च सविता दस्युहा चैव नो भव
kathaṃ rakṣāmi bhavataste 'bruvaṃścandramā bhava
timiraghnaśca savitā dasyuhā caiva no bhava
- 8
एवम् उक्तस्तदात्रिस्तु तमोनुद् अभवच्छशी
अपश्यत्सौम्यभावं च सूर्यस्य प्रतिदर्शनम्
evam uktastadātristu tamonud abhavacchaśī
apaśyatsaumyabhāvaṃ ca sūryasya pratidarśanam
- 9
दृष्ट्वा नातिप्रभं सोमं तथा सूर्यं च पार्थिव
प्रकाशम् अकरोद् अत्रिस्तपसा स्वेन संयुगे
dṛṣṭvā nātiprabhaṃ somaṃ tathā sūryaṃ ca pārthiva
prakāśam akarod atristapasā svena saṃyuge
- 10
जगद्वितिमिरं चापि प्रदीप्तम् अकरोत्तदा
व्यजयच्छत्रुसंघांश्च देवानां स्वेन तेजसा
jagadvitimiraṃ cāpi pradīptam akarottadā
vyajayacchatrusaṃghāṃśca devānāṃ svena tejasā
- 11
अत्रिणा दह्यमानांस्तान्दृष्ट्वा देवा महासुरान्
पराक्रमैस्ते ऽपि तदा व्यत्यघ्नन्न् अत्रिरक्षिताः
atriṇā dahyamānāṃstāndṛṣṭvā devā mahāsurān
parākramaiste 'pi tadā vyatyaghnann atrirakṣitāḥ
- 12
उद्भासितश्च सविता देवास्त्राता हतासुराः
अत्रिणा त्वथ सोमत्वं कृतम् उत्तमतेजसा
udbhāsitaśca savitā devāstrātā hatāsurāḥ
atriṇā tvatha somatvaṃ kṛtam uttamatejasā
- 13
अद्वितीयेन मुनिना जपता चर्मवाससा
फलभक्षेण राजर्षे पश्य कर्मात्रिणा कृतम्
advitīyena muninā japatā carmavāsasā
phalabhakṣeṇa rājarṣe paśya karmātriṇā kṛtam
- 14
तस्यापि विस्तरेणोक्तं कर्मात्रेः सुमहात्मनः
ब्रवीम्यहं ब्रूहि वा त्वम् अत्रितः क्षत्रियं वरम्
tasyāpi vistareṇoktaṃ karmātreḥ sumahātmanaḥ
bravīmyahaṃ brūhi vā tvam atritaḥ kṣatriyaṃ varam
- 15
इत्युक्तस्त्वर्जुनस्तूष्णीम् अभूद्वायुस्तम् अब्रवीत्
शृणु राजन्महत्कर्म च्यवनस्य महात्मनः
ityuktastvarjunastūṣṇīm abhūdvāyustam abravīt
śṛṇu rājanmahatkarma cyavanasya mahātmanaḥ
- 16
अश्विनोः प्रतिसंश्रुत्य च्यवनः पाकशासनम्
प्रोवाच सहितं देवैः सोमपाव् अश्विनौ कुरु
aśvinoḥ pratisaṃśrutya cyavanaḥ pākaśāsanam
provāca sahitaṃ devaiḥ somapāv aśvinau kuru
- 17
इन्द्र उवाच
अस्माभिर्वर्जितावेतौ भवेतां सोमपौ कथम्
देवैर्न संमितावेतौ तस्मान्मैवं वदस्व नः
indra uvāca
asmābhirvarjitāvetau bhavetāṃ somapau katham
devairna saṃmitāvetau tasmānmaivaṃ vadasva naḥ
- 18
अश्विभ्यां सह नेच्छामः पातुं सोमं महाव्रत
पिबन्त्वन्ये यथाकामं नाहं पातुम् इहोत्सहे
aśvibhyāṃ saha necchāmaḥ pātuṃ somaṃ mahāvrata
pibantvanye yathākāmaṃ nāhaṃ pātum ihotsahe
- 19
च्यवन उवाच
न चेत्करिष्यसि वचो मयोक्तं बलसूदन
मया प्रमथितः सद्यः सोमं पास्यसि वै मखे
cyavana uvāca
na cetkariṣyasi vaco mayoktaṃ balasūdana
mayā pramathitaḥ sadyaḥ somaṃ pāsyasi vai makhe
- 20
ततः कर्म समारब्धं हिताय सहसाश्विनोः
च्यवनेन ततो मन्त्रैर् अभिभूताः सुराभवन्
tataḥ karma samārabdhaṃ hitāya sahasāśvinoḥ
cyavanena tato mantrair abhibhūtāḥ surābhavan
- 21
तत्तु कर्म समारब्धं दृष्ट्वेन्द्रः क्रोधमूर्छितः
उद्यम्य विपुलं शैलं च्यवनं समुपाद्रवत्
तथा वज्रेण भगवान् अमर्षाकुललोचनः
tattu karma samārabdhaṃ dṛṣṭvendraḥ krodhamūrchitaḥ
udyamya vipulaṃ śailaṃ cyavanaṃ samupādravat
tathā vajreṇa bhagavān amarṣākulalocanaḥ
- 22
तम् आपतन्तं दृष्ट्वैव च्यवनस्तपसान्वितः
अद्भिः सिक्त्वास्तम्भयत्तं सवज्रं सहपर्वतम्
tam āpatantaṃ dṛṣṭvaiva cyavanastapasānvitaḥ
adbhiḥ siktvāstambhayattaṃ savajraṃ sahaparvatam
- 23
अथेन्द्रस्य महाघोरं सो ऽसृजच्छत्रुम् एव ह
मदं मन्त्राहुतिमयं व्यादितास्यं महामुनिः
athendrasya mahāghoraṃ so 'sṛjacchatrum eva ha
madaṃ mantrāhutimayaṃ vyāditāsyaṃ mahāmuniḥ
- 24
तस्य दन्तसहस्रं तु बभूव शतयोजनम्
द्वियोजनशतास्तस्य दंष्ट्राः परमदारुणाः
हनुस्तस्याभवद्भूमावेकश्चास्यास्पृशद्दिवम्
tasya dantasahasraṃ tu babhūva śatayojanam
dviyojanaśatāstasya daṃṣṭrāḥ paramadāruṇāḥ
hanustasyābhavadbhūmāvekaścāsyāspṛśaddivam
- 25
जिह्वामूले स्थितास्तस्य सर्वे देवाः सवासवाः
तिमेर् आस्यम् अनुप्राप्ता यथा मत्स्या महार्णवे
jihvāmūle sthitāstasya sarve devāḥ savāsavāḥ
timer āsyam anuprāptā yathā matsyā mahārṇave
- 26
ते संमन्त्र्य ततो देवा मदस्यास्यगतास्तदा
अब्रुवन्सहिताः शक्रं प्रणमास्मै द्विजातये
अश्विभ्यां सह सोमं च पिबामो विगतज्वराः
te saṃmantrya tato devā madasyāsyagatāstadā
abruvansahitāḥ śakraṃ praṇamāsmai dvijātaye
aśvibhyāṃ saha somaṃ ca pibāmo vigatajvarāḥ
- 27
ततः स प्रणतः शक्रश्चकार च्यवनस्य तत्
च्यवनः कृतवांस्तौ चाप्यश्विनौ सोमपीथिनौ
tataḥ sa praṇataḥ śakraścakāra cyavanasya tat
cyavanaḥ kṛtavāṃstau cāpyaśvinau somapīthinau
- 28
ततः प्रत्याहरत्कर्म मदं च व्यभजन्मुनिः
अक्षेषु मृगयायां च पाने स्त्रीषु च वीर्यवान्
tataḥ pratyāharatkarma madaṃ ca vyabhajanmuniḥ
akṣeṣu mṛgayāyāṃ ca pāne strīṣu ca vīryavān
- 29
एतैर्दोषैर्नरो राजन्क्षयं याति न संशयः
तस्माद् एतान्नरो नित्यं दूरतः परिवर्जयेत्
etairdoṣairnaro rājankṣayaṃ yāti na saṃśayaḥ
tasmād etānnaro nityaṃ dūrataḥ parivarjayet
- 30
एतत्ते च्यवनस्यापि कर्म राजन्प्रकीर्तितम्
ब्रवीम्यहं ब्रूहि वा त्वं च्यवनात्क्षत्रियं वरम्
etatte cyavanasyāpi karma rājanprakīrtitam
bravīmyahaṃ brūhi vā tvaṃ cyavanātkṣatriyaṃ varam

