28 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
ब्रूहि पुत्रान्कुरुश्रेष्ठ वर्णानां त्वं पृथक्पृथक्
कीदृश्यां कीदृशाश्चापि पुत्राः कस्य च के च ते
yudhiṣṭhira uvāca
brūhi putrānkuruśreṣṭha varṇānāṃ tvaṃ pṛthakpṛthak
kīdṛśyāṃ kīdṛśāścāpi putrāḥ kasya ca ke ca te
- 2
विप्रवादाः सुबहुशः श्रूयन्ते पुत्रकारिताः
अत्र नो मुह्यतां राजन्संशयं छेत्तुम् अर्हसि
vipravādāḥ subahuśaḥ śrūyante putrakāritāḥ
atra no muhyatāṃ rājansaṃśayaṃ chettum arhasi
- 3
भीष्म उवाच
आत्मा पुत्रस्तु विज्ञेयस्तस्यानन्तरजश्च यः
नियुक्तजश्च विज्ञेयः सुतः प्रसृतजस्तथा
bhīṣma uvāca
ātmā putrastu vijñeyastasyānantarajaśca yaḥ
niyuktajaśca vijñeyaḥ sutaḥ prasṛtajastathā
- 4
पतितस्य च भार्यायां भर्त्रा सुसमवेतया
तथा दत्तकृतौ पुत्रावध्यूढश्च तथापरः
patitasya ca bhāryāyāṃ bhartrā susamavetayā
tathā dattakṛtau putrāvadhyūḍhaśca tathāparaḥ
- 5
षड् अपध्वंसजाश्चापि कानीनापसदास्तथा
इत्येते ते समाख्यातास्तान्विजानीहि भारत
ṣaḍ apadhvaṃsajāścāpi kānīnāpasadāstathā
ityete te samākhyātāstānvijānīhi bhārata
- 6
युधिष्ठिर उवाच
षड् अपध्वंसजाः के स्युः के वाप्यपसदास्तथा
एतत्सर्वं यथातत्त्वं व्याख्यातुं मे त्वम् अर्हसि
yudhiṣṭhira uvāca
ṣaḍ apadhvaṃsajāḥ ke syuḥ ke vāpyapasadāstathā
etatsarvaṃ yathātattvaṃ vyākhyātuṃ me tvam arhasi
- 7
भीष्म उवाच
त्रिषु वर्णेषु ये पुत्रा ब्राह्मणस्य युधिष्ठिर
वर्णयोश्च द्वयोः स्यातां यौ राजन्यस्य भारत
bhīṣma uvāca
triṣu varṇeṣu ye putrā brāhmaṇasya yudhiṣṭhira
varṇayośca dvayoḥ syātāṃ yau rājanyasya bhārata
- 8
एको द्विवर्ण एवाथ तथात्रैवोपलक्षितः
षड् अपध्वंसजास्ते हि तथैवापसदाञ्शृणु
eko dvivarṇa evātha tathātraivopalakṣitaḥ
ṣaḍ apadhvaṃsajāste hi tathaivāpasadāñśṛṇu
- 9
चण्डालो व्रात्यवेनौ च ब्राह्मण्यां क्षत्रियासु च
वैश्यायां चैव शूद्रस्य लक्ष्यन्ते ऽपसदास्त्रयः
caṇḍālo vrātyavenau ca brāhmaṇyāṃ kṣatriyāsu ca
vaiśyāyāṃ caiva śūdrasya lakṣyante 'pasadāstrayaḥ
- 10
मागधो वामकश्चैव द्वौ वैश्यस्योपलक्षितौ
ब्राह्मण्यां क्षत्रियायां च क्षत्रियस्यैक एव तु
māgadho vāmakaścaiva dvau vaiśyasyopalakṣitau
brāhmaṇyāṃ kṣatriyāyāṃ ca kṣatriyasyaika eva tu
- 11
ब्राह्मण्यां लक्ष्यते सूत इत्येते ऽपसदाः स्मृताः
पुत्ररेतो न शक्यं हि मिथ्या कर्तुं नराधिप
brāhmaṇyāṃ lakṣyate sūta ityete 'pasadāḥ smṛtāḥ
putrareto na śakyaṃ hi mithyā kartuṃ narādhipa
- 12
युधिष्ठिर उवाच
क्षेत्रजं केचिद् एवाहुः सुतं केचित्तु शुक्रजम्
तुल्यावेतौ सुतौ कस्य तन्मे ब्रूहि पितामह
yudhiṣṭhira uvāca
kṣetrajaṃ kecid evāhuḥ sutaṃ kecittu śukrajam
tulyāvetau sutau kasya tanme brūhi pitāmaha
- 13
भीष्म उवाच
रेतजो वा भवेत्पुत्रस्त्यक्तो वा क्षेत्रजो भवेत्
अध्यूढः समयं भित्त्वेत्येतद् एव निबोध मे
bhīṣma uvāca
retajo vā bhavetputrastyakto vā kṣetrajo bhavet
adhyūḍhaḥ samayaṃ bhittvetyetad eva nibodha me
- 14
युधिष्ठिर उवाच
रेतोजं विद्म वै पुत्रं क्षेत्रजस्यागमः कथम्
अध्यूढं विद्म वै पुत्रं हित्वा च समयं कथम्
yudhiṣṭhira uvāca
retojaṃ vidma vai putraṃ kṣetrajasyāgamaḥ katham
adhyūḍhaṃ vidma vai putraṃ hitvā ca samayaṃ katham
- 15
भीष्म उवाच
आत्मजं पुत्रम् उत्पाद्य यस्त्यजेत्कारणान्तरे
न तत्र कारणं रेतः स क्षेत्रस्वामिनो भवेत्
bhīṣma uvāca
ātmajaṃ putram utpādya yastyajetkāraṇāntare
na tatra kāraṇaṃ retaḥ sa kṣetrasvāmino bhavet
- 16
पुत्रकामो हि पुत्रार्थे यां वृणीते विशां पते
तत्र क्षेत्रं प्रमाणं स्यान्न वै तत्रात्मजः सुतः
putrakāmo hi putrārthe yāṃ vṛṇīte viśāṃ pate
tatra kṣetraṃ pramāṇaṃ syānna vai tatrātmajaḥ sutaḥ
- 17
अन्यत्र क्षेत्रजः पुत्रो लक्ष्यते भरतर्षभ
न ह्यात्मा शक्यते हन्तुं दृष्टान्तोपगतो ह्यसौ
anyatra kṣetrajaḥ putro lakṣyate bharatarṣabha
na hyātmā śakyate hantuṃ dṛṣṭāntopagato hyasau
- 18
कश्चिच्च कृतकः पुत्रः संग्रहाद् एव लक्ष्यते
न तत्र रेतः क्षेत्रं वा प्रमाणं स्याद्युधिष्ठिर
kaścicca kṛtakaḥ putraḥ saṃgrahād eva lakṣyate
na tatra retaḥ kṣetraṃ vā pramāṇaṃ syādyudhiṣṭhira
- 19
युधिष्ठिर उवाच
कीदृशः कृतकः पुत्रः संग्रहाद् एव लक्ष्यते
शुक्रं क्षेत्रं प्रमाणं वा यत्र लक्ष्येत भारत
yudhiṣṭhira uvāca
kīdṛśaḥ kṛtakaḥ putraḥ saṃgrahād eva lakṣyate
śukraṃ kṣetraṃ pramāṇaṃ vā yatra lakṣyeta bhārata
- 20
भीष्म उवाच
मातापितृभ्यां संत्यक्तं पथि यं तु प्रलक्षयेत्
न चास्य मातापितरौ ज्ञायेते स हि कृत्रिमः
bhīṣma uvāca
mātāpitṛbhyāṃ saṃtyaktaṃ pathi yaṃ tu pralakṣayet
na cāsya mātāpitarau jñāyete sa hi kṛtrimaḥ
- 21
अस्वामिकस्य स्वामित्वं यस्मिन्संप्रतिलक्षयेत्
सवर्णस्तं च पोषेत सवर्णस्तस्य जायते
asvāmikasya svāmitvaṃ yasminsaṃpratilakṣayet
savarṇastaṃ ca poṣeta savarṇastasya jāyate
- 22
युधिष्ठिर उवाच
कथम् अस्य प्रयोक्तव्यः संस्कारः कस्य वा कथम्
देया कन्या कथं चेति तन्मे ब्रूहि पितामह
yudhiṣṭhira uvāca
katham asya prayoktavyaḥ saṃskāraḥ kasya vā katham
deyā kanyā kathaṃ ceti tanme brūhi pitāmaha
- 23
भीष्म उवाच
आत्मवत्तस्य कुर्वीत संस्कारं स्वामिवत्तथा
bhīṣma uvāca
ātmavattasya kurvīta saṃskāraṃ svāmivattathā
- 24
त्यक्तो मातापितृभ्यां यः सवर्णं प्रतिपद्यते
तद्गोत्रवर्णतस्तस्य कुर्यात्संस्कारम् अच्युत
tyakto mātāpitṛbhyāṃ yaḥ savarṇaṃ pratipadyate
tadgotravarṇatastasya kuryātsaṃskāram acyuta
- 25
अथ देया तु कन्या स्यात्तद्वर्णेन युधिष्ठिर
संस्कर्तुं मातृगोत्रं च मातृवर्णविनिश्चये
atha deyā tu kanyā syāttadvarṇena yudhiṣṭhira
saṃskartuṃ mātṛgotraṃ ca mātṛvarṇaviniścaye
- 26
कानीनाध्यूढजौ चापि विज्ञेयौ पुत्रकिल्बिषौ
तावपि स्वाविव सुतौ संस्कार्याविति निश्चयः
kānīnādhyūḍhajau cāpi vijñeyau putrakilbiṣau
tāvapi svāviva sutau saṃskāryāviti niścayaḥ
- 27
क्षेत्रजो वाप्यपसदो ये ऽध्यूढास्तेषु चाप्यथ
आत्मवद्वै प्रयुञ्जीरन्संस्कारं ब्राह्मणादयः
kṣetrajo vāpyapasado ye 'dhyūḍhāsteṣu cāpyatha
ātmavadvai prayuñjīransaṃskāraṃ brāhmaṇādayaḥ
- 28
धर्मशास्त्रेषु वर्णानां निश्चयो ऽयं प्रदृश्यते
एतत्ते सर्वम् आख्यातं किं भूयः श्रोतुम् इच्छसि
dharmaśāstreṣu varṇānāṃ niścayo 'yaṃ pradṛśyate
etatte sarvam ākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi

