49 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
स्त्रीपुंसयोः संप्रयोगे स्पर्शः कस्याधिको भवेत्
एतन्मे संशयं राजन्यथावद्वक्तुम् अर्हसि
yudhiṣṭhira uvāca
strīpuṃsayoḥ saṃprayoge sparśaḥ kasyādhiko bhavet
etanme saṃśayaṃ rājanyathāvadvaktum arhasi
- 2
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
भङ्गाश्वनेन शक्रस्य यथा वैरम् अभूत्पुरा
bhīṣma uvāca
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
bhaṅgāśvanena śakrasya yathā vairam abhūtpurā
- 3
पुरा भङ्गाश्वनो नाम राजर्षिर् अतिधार्मिकः
अपुत्रः स नरव्याघ्र पुत्रार्थं यज्ञम् आहरत्
purā bhaṅgāśvano nāma rājarṣir atidhārmikaḥ
aputraḥ sa naravyāghra putrārthaṃ yajñam āharat
- 4
अग्निष्टुं नाम राजर्षिर् इन्द्रद्विष्टं महाबलः
प्रायश्चित्तेषु मर्त्यानां पुत्रकामस्य चेष्यते
agniṣṭuṃ nāma rājarṣir indradviṣṭaṃ mahābalaḥ
prāyaścitteṣu martyānāṃ putrakāmasya ceṣyate
- 5
इन्द्रो ज्ञात्वा तु तं यज्ञं महाभागः सुरेश्वरः
अन्तरं तस्य राजर्षेर् अन्विच्छन्नियतात्मनः
indro jñātvā tu taṃ yajñaṃ mahābhāgaḥ sureśvaraḥ
antaraṃ tasya rājarṣer anvicchanniyatātmanaḥ
- 6
कस्यचित्त्वथ कालस्य मृगयाम् अटतो नृप
इदम् अन्तरम् इत्येव शक्रो नृपम् अमोहयत्
kasyacittvatha kālasya mṛgayām aṭato nṛpa
idam antaram ityeva śakro nṛpam amohayat
- 7
एकाश्वेन च राजर्षिर्भ्रान्त इन्द्रेण मोहितः
न दिशो ऽविन्दत नृपः क्षुत्पिपासार्दितस्तदा
ekāśvena ca rājarṣirbhrānta indreṇa mohitaḥ
na diśo 'vindata nṛpaḥ kṣutpipāsārditastadā
- 8
इतश्चेतश्च वै धावञ्श्रमतृष्णार्दितो नृपः
सरो ऽपश्यत्सुरुचिरं पूर्णं परमवारिणा
सो ऽवगाह्य सरस्तात पाययामास वाजिनम्
itaścetaśca vai dhāvañśramatṛṣṇārdito nṛpaḥ
saro 'paśyatsuruciraṃ pūrṇaṃ paramavāriṇā
so 'vagāhya sarastāta pāyayāmāsa vājinam
- 9
अथ पीतोदकं सो ऽश्वं वृक्षे बद्ध्वा नृपोत्तमः
अवगाह्य ततः स्नातो राजा स्त्रीत्वम् अवाप ह
atha pītodakaṃ so 'śvaṃ vṛkṣe baddhvā nṛpottamaḥ
avagāhya tataḥ snāto rājā strītvam avāpa ha
- 10
आत्मानं स्त्रीकृतं दृष्ट्वा व्रीडितो नृपसत्तमः
चिन्तानुगतसर्वात्मा व्याकुलेन्द्रियचेतनः
ātmānaṃ strīkṛtaṃ dṛṣṭvā vrīḍito nṛpasattamaḥ
cintānugatasarvātmā vyākulendriyacetanaḥ
- 11
आरोहिष्ये कथं त्वश्वं कथं यास्यामि वै पुरम्
अग्निष्टुं नाम इष्टं मे पुत्राणां शतम् औरसम्
ārohiṣye kathaṃ tvaśvaṃ kathaṃ yāsyāmi vai puram
agniṣṭuṃ nāma iṣṭaṃ me putrāṇāṃ śatam aurasam
- 12
जातं महाबलानां वै तान्प्रवक्ष्यामि किं त्वहम्
दारेषु चास्मदीयेषु पौरजानपदेषु च
jātaṃ mahābalānāṃ vai tānpravakṣyāmi kiṃ tvaham
dāreṣu cāsmadīyeṣu paurajānapadeṣu ca
- 13
मृदुत्वं च तनुत्वं च विक्लवत्वं तथैव च
स्त्रीगुणा ऋषिभिः प्रोक्ता धर्मतत्त्वार्थदर्शिभिः
व्यायामः कर्कशत्वं च वीर्यं च पुरुषे गुणाः
mṛdutvaṃ ca tanutvaṃ ca viklavatvaṃ tathaiva ca
strīguṇā ṛṣibhiḥ proktā dharmatattvārthadarśibhiḥ
vyāyāmaḥ karkaśatvaṃ ca vīryaṃ ca puruṣe guṇāḥ
- 14
पौरुषं विप्रनष्टं मे स्त्रीत्वं केनापि मे ऽभवत्
स्त्रीभावात्कथम् अश्वं तु पुनर् आरोढुम् उत्सहे
pauruṣaṃ vipranaṣṭaṃ me strītvaṃ kenāpi me 'bhavat
strībhāvātkatham aśvaṃ tu punar āroḍhum utsahe
- 15
महता त्वथ खेदेन आरुह्याश्वं नराधिपः
पुनर् आयात्पुरं तात स्त्रीभूतो नृपसत्तम
mahatā tvatha khedena āruhyāśvaṃ narādhipaḥ
punar āyātpuraṃ tāta strībhūto nṛpasattama
- 16
पुत्रा दाराश्च भृत्याश्च पौरजानपदाश्च ते
किं न्विदं त्विति विज्ञाय विस्मयं परमं गताः
putrā dārāśca bhṛtyāśca paurajānapadāśca te
kiṃ nvidaṃ tviti vijñāya vismayaṃ paramaṃ gatāḥ
- 17
अथोवाच स राजर्षिः स्त्रीभूतो वदतां वरः
मृगयाम् अस्मि निर्यातो बलैः परिवृतो दृढम्
उद्भ्रान्तः प्राविशं घोराम् अटवीं दैवमोहितः
athovāca sa rājarṣiḥ strībhūto vadatāṃ varaḥ
mṛgayām asmi niryāto balaiḥ parivṛto dṛḍham
udbhrāntaḥ prāviśaṃ ghorām aṭavīṃ daivamohitaḥ
- 18
अटव्यां च सुघोरायां तृष्णार्तो नष्टचेतनः
सरः सुरुचिरप्रख्यम् अपश्यं पक्षिभिर्वृतम्
aṭavyāṃ ca sughorāyāṃ tṛṣṇārto naṣṭacetanaḥ
saraḥ suruciraprakhyam apaśyaṃ pakṣibhirvṛtam
- 19
तत्रावगाढः स्त्रीभूतो व्यक्तं दैवान्न संशयः
अतृप्त इव पुत्राणां दाराणां च धनस्य च
tatrāvagāḍhaḥ strībhūto vyaktaṃ daivānna saṃśayaḥ
atṛpta iva putrāṇāṃ dārāṇāṃ ca dhanasya ca
- 20
उवाच पुत्रांश्च ततः स्त्रीभूतः पार्थिवोत्तमः
संप्रीत्या भुज्यतां राज्यं वनं यास्यामि पुत्रकाः
अभिषिच्य स पुत्राणां शतं राजा वनं गतः
uvāca putrāṃśca tataḥ strībhūtaḥ pārthivottamaḥ
saṃprītyā bhujyatāṃ rājyaṃ vanaṃ yāsyāmi putrakāḥ
abhiṣicya sa putrāṇāṃ śataṃ rājā vanaṃ gataḥ
- 21
ताम् आश्रमे स्त्रियं तात तापसो ऽभ्यवपद्यत
तापसेनास्य पुत्राणाम् आश्रमे ऽप्यभवच्छतम्
tām āśrame striyaṃ tāta tāpaso 'bhyavapadyata
tāpasenāsya putrāṇām āśrame 'pyabhavacchatam
- 22
अथ सा तान्सुतान्गृह्य पूर्वपुत्रान् अभाषत
पुरुषत्वे सुता यूयं स्त्रीत्वे चेमे शतं सुताः
atha sā tānsutāngṛhya pūrvaputrān abhāṣata
puruṣatve sutā yūyaṃ strītve ceme śataṃ sutāḥ
- 23
एकत्र भुज्यतां राज्यं भ्रातृभावेन पुत्रकाः
सहिता भ्रातरस्ते ऽथ राज्यं बुभुजिरे तदा
ekatra bhujyatāṃ rājyaṃ bhrātṛbhāvena putrakāḥ
sahitā bhrātaraste 'tha rājyaṃ bubhujire tadā
- 24
तान्दृष्ट्वा भ्रातृभावेन भुञ्जानान्राज्यम् उत्तमम्
चिन्तयामास देवेन्द्रो मन्युनाभिपरिप्लुतः
उपकारो ऽस्य राजर्षेः कृतो नापकृतं मया
tāndṛṣṭvā bhrātṛbhāvena bhuñjānānrājyam uttamam
cintayāmāsa devendro manyunābhipariplutaḥ
upakāro 'sya rājarṣeḥ kṛto nāpakṛtaṃ mayā
- 25
ततो ब्राह्मणरूपेण देवराजः शतक्रतुः
भेदयामास तान्गत्वा नगरं वै नृपात्मजान्
tato brāhmaṇarūpeṇa devarājaḥ śatakratuḥ
bhedayāmāsa tāngatvā nagaraṃ vai nṛpātmajān
- 26
भ्रातॄणां नास्ति सौभ्रात्रं ये ऽप्येकस्य पितुः सुताः
राज्यहेतोर्विवदिताः कश्यपस्य सुरासुराः
bhrātṝṇāṃ nāsti saubhrātraṃ ye 'pyekasya pituḥ sutāḥ
rājyahetorvivaditāḥ kaśyapasya surāsurāḥ
- 27
यूयं भङ्गाश्वनापत्यास्तापसस्येतरे सुताः
कश्यपस्य सुराश्चैव असुराश्च सुतास्तथा
युष्माकं पैतृकं राज्यं भुज्यते तापसात्मजैः
yūyaṃ bhaṅgāśvanāpatyāstāpasasyetare sutāḥ
kaśyapasya surāścaiva asurāśca sutāstathā
yuṣmākaṃ paitṛkaṃ rājyaṃ bhujyate tāpasātmajaiḥ
- 28
इन्द्रेण भेदितास्ते तु युद्धे ऽन्योन्यम् अपातयन्
तच्छ्रुत्वा तापसी चापि संतप्ता प्ररुरोद ह
indreṇa bheditāste tu yuddhe 'nyonyam apātayan
tacchrutvā tāpasī cāpi saṃtaptā praruroda ha
- 29
ब्राह्मणच्छद्मनाभ्येत्य ताम् इन्द्रो ऽथान्वपृच्छत
केन दुःखेन संतप्ता रोदिषि त्वं वरानने
brāhmaṇacchadmanābhyetya tām indro 'thānvapṛcchata
kena duḥkhena saṃtaptā rodiṣi tvaṃ varānane
- 30
ब्राह्मणं तु ततो दृष्ट्वा सा स्त्री करुणम् अब्रवीत्
पुत्राणां द्वे शते ब्रह्मन्कालेन विनिपातिते
brāhmaṇaṃ tu tato dṛṣṭvā sā strī karuṇam abravīt
putrāṇāṃ dve śate brahmankālena vinipātite

