51 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
ब्रूहि ब्राह्मणपूजायां व्युष्टिं त्वं मधुसूदन
वेत्ता त्वम् अस्य चार्थस्य वेद त्वां हि पितामहः
yudhiṣṭhira uvāca
brūhi brāhmaṇapūjāyāṃ vyuṣṭiṃ tvaṃ madhusūdana
vettā tvam asya cārthasya veda tvāṃ hi pitāmahaḥ
- 2
वासुदेव उवाच
शृणुष्वावहितो राजन्द्विजानां भरतर्षभ
यथातत्त्वेन वदतो गुणान्मे कुरुसत्तम
vāsudeva uvāca
śṛṇuṣvāvahito rājandvijānāṃ bharatarṣabha
yathātattvena vadato guṇānme kurusattama
- 3
प्रद्युम्नः परिपप्रच्छ ब्राह्मणैः परिकोपितः
किं फलं ब्राह्मणेष्वस्ति पूजायां मधुसूदन
ईश्वरस्य सतस्तस्य इह चैव परत्र च
pradyumnaḥ paripapraccha brāhmaṇaiḥ parikopitaḥ
kiṃ phalaṃ brāhmaṇeṣvasti pūjāyāṃ madhusūdana
īśvarasya satastasya iha caiva paratra ca
- 4
सदा द्विजातीन्सम्पूज्य किं फलं तत्र मानद
एतद्ब्रूहि पितः सर्वं सुमहान्संशयो ऽत्र मे
sadā dvijātīnsampūjya kiṃ phalaṃ tatra mānada
etadbrūhi pitaḥ sarvaṃ sumahānsaṃśayo 'tra me
- 5
इत्युक्तवचनस्तेन प्रद्युम्नेन तदा त्वहम्
प्रत्यब्रुवं महाराज यत्तच्छृणु समाहितः
ityuktavacanastena pradyumnena tadā tvaham
pratyabruvaṃ mahārāja yattacchṛṇu samāhitaḥ
- 6
व्युष्टिं ब्राह्मणपूजायां रौक्मिणेय निबोध मे
एते हि सोमराजान ईश्वराः सुखदुःखयोः
vyuṣṭiṃ brāhmaṇapūjāyāṃ raukmiṇeya nibodha me
ete hi somarājāna īśvarāḥ sukhaduḥkhayoḥ
- 7
अस्मिंल्लोके रौक्मिणेय तथामुष्मिंश्च पुत्रक
ब्राह्मणप्रमुखं सौख्यं न मे ऽत्रास्ति विचारणा
asmiṃlloke raukmiṇeya tathāmuṣmiṃśca putraka
brāhmaṇapramukhaṃ saukhyaṃ na me 'trāsti vicāraṇā
- 8
ब्राह्मणप्रमुखं वीर्यम् आयुः कीर्तिर्यशो बलम्
लोका लोकेश्वराश्चैव सर्वे ब्राह्मणपूर्वकाः
brāhmaṇapramukhaṃ vīryam āyuḥ kīrtiryaśo balam
lokā lokeśvarāścaiva sarve brāhmaṇapūrvakāḥ
- 9
तत्कथं नाद्रियेयं वै ईश्वरो ऽस्मीति पुत्रक
मा ते मन्युर्महाबाहो भवत्वत्र द्विजान्प्रति
tatkathaṃ nādriyeyaṃ vai īśvaro 'smīti putraka
mā te manyurmahābāho bhavatvatra dvijānprati
- 10
ब्राह्मणो हि महद्भूतम् अस्मिंल्लोके परत्र च
भस्म कुर्युर्जगद् इदं क्रुद्धाः प्रत्यक्षदर्शिनः
brāhmaṇo hi mahadbhūtam asmiṃlloke paratra ca
bhasma kuryurjagad idaṃ kruddhāḥ pratyakṣadarśinaḥ
- 11
अन्यान् अपि सृजेयुश्च लोकांल्लोकेश्वरांस्तथा
कथं तेषु न वर्तेय सम्यग्ज्ञानात्सुतेजसः
anyān api sṛjeyuśca lokāṃllokeśvarāṃstathā
kathaṃ teṣu na varteya samyagjñānātsutejasaḥ
- 12
अवसन्मद्गृहे तात ब्राह्मणो हरिपिङ्गलः
चीरवासा बिल्वदण्डी दीर्घश्मश्रुनखादिमान्
दीर्घेभ्यश्च मनुष्येभ्यः प्रमाणाद् अधिको भुवि
avasanmadgṛhe tāta brāhmaṇo haripiṅgalaḥ
cīravāsā bilvadaṇḍī dīrghaśmaśrunakhādimān
dīrghebhyaśca manuṣyebhyaḥ pramāṇād adhiko bhuvi
- 13
स स्म संचरते लोकान्ये दिव्या ये च मानुषाः
इमा गाथा गायमानश्चत्वरेषु सभासु च
sa sma saṃcarate lokānye divyā ye ca mānuṣāḥ
imā gāthā gāyamānaścatvareṣu sabhāsu ca
- 14
दुर्वाससं वासयेत्को ब्राह्मणं सत्कृतं गृहे
परिभाषां च मे श्रुत्वा को नु दद्यात्प्रतिश्रयम्
यो मां कश्चिद्वासयेत न स मां कोपयेद् इह
durvāsasaṃ vāsayetko brāhmaṇaṃ satkṛtaṃ gṛhe
paribhāṣāṃ ca me śrutvā ko nu dadyātpratiśrayam
yo māṃ kaścidvāsayeta na sa māṃ kopayed iha
- 15
तं स्म नाद्रियते कश्चित्ततो ऽहं तम् अवासयम्
taṃ sma nādriyate kaścittato 'haṃ tam avāsayam
- 16
स स्म भुङ्क्ते सहस्राणां बहूनाम् अन्नम् एकदा
एकदा स्माल्पकं भुङ्क्ते न वैति च पुनर्गृहान्
sa sma bhuṅkte sahasrāṇāṃ bahūnām annam ekadā
ekadā smālpakaṃ bhuṅkte na vaiti ca punargṛhān
- 17
अकस्माच्च प्रहसति तथाकस्मात्प्ररोदिति
न चास्य वयसा तुल्यः पृथिव्याम् अभवत्तदा
akasmācca prahasati tathākasmātpraroditi
na cāsya vayasā tulyaḥ pṛthivyām abhavattadā
- 18
सो ऽस्मदावसथं गत्वा शय्याश्चास्तरणानि च
कन्याश्चालंकृता दग्ध्वा ततो व्यपगतः स्वयम्
so 'smadāvasathaṃ gatvā śayyāścāstaraṇāni ca
kanyāścālaṃkṛtā dagdhvā tato vyapagataḥ svayam
- 19
अथ माम् अब्रवीद्भूयः स मुनिः संशितव्रतः
कृष्ण पायसम् इच्छामि भोक्तुम् इत्येव सत्वरः
atha mām abravīdbhūyaḥ sa muniḥ saṃśitavrataḥ
kṛṣṇa pāyasam icchāmi bhoktum ityeva satvaraḥ
- 20
सदैव तु मया तस्य चित्तज्ञेन गृहे जनः
सर्वाण्येवान्नपानानि भक्ष्याश्चोच्चावचास्तथा
भवन्तु सत्कृतानीति पूर्वम् एव प्रचोदितः
sadaiva tu mayā tasya cittajñena gṛhe janaḥ
sarvāṇyevānnapānāni bhakṣyāścoccāvacāstathā
bhavantu satkṛtānīti pūrvam eva pracoditaḥ
- 21
ततो ऽहं ज्वलमानं वै पायसं प्रत्यवेदयम्
तद्भुक्त्वैव तु स क्षिप्रं ततो वचनम् अब्रवीत्
क्षिप्रम् अङ्गानि लिम्पस्व पायसेनेति स स्म ह
tato 'haṃ jvalamānaṃ vai pāyasaṃ pratyavedayam
tadbhuktvaiva tu sa kṣipraṃ tato vacanam abravīt
kṣipram aṅgāni limpasva pāyaseneti sa sma ha
- 22
अविमृश्यैव च ततः कृतवान् अस्मि तत्तथा
तेनोच्छिष्टेन गात्राणि शिरश्चैवाभ्यमृक्षयम्
avimṛśyaiva ca tataḥ kṛtavān asmi tattathā
tenocchiṣṭena gātrāṇi śiraścaivābhyamṛkṣayam
- 23
स ददर्श तदाभ्याशे मातरं ते शुभाननाम्
ताम् अपि स्मयमानः स पायसेनाभ्यलेपयत्
sa dadarśa tadābhyāśe mātaraṃ te śubhānanām
tām api smayamānaḥ sa pāyasenābhyalepayat
- 24
मुनिः पायसदिग्धाङ्गीं रथे तूर्णम् अयोजयत्
तम् आरुह्य रथं चैव निर्ययौ स गृहान्मम
muniḥ pāyasadigdhāṅgīṃ rathe tūrṇam ayojayat
tam āruhya rathaṃ caiva niryayau sa gṛhānmama
- 25
अग्निवर्णो ज्वलन्धीमान्स द्विजो रथधुर्यवत्
प्रतोदेनातुदद्बालां रुक्मिणीं मम पश्यतः
agnivarṇo jvalandhīmānsa dvijo rathadhuryavat
pratodenātudadbālāṃ rukmiṇīṃ mama paśyataḥ
- 26
न च मे स्तोकम् अप्यासीद्दुःखम् ईर्ष्याकृतं तदा
ततः स राजमार्गेण महता निर्ययौ बहिः
na ca me stokam apyāsīdduḥkham īrṣyākṛtaṃ tadā
tataḥ sa rājamārgeṇa mahatā niryayau bahiḥ
- 27
तद्दृष्ट्वा महद् आश्चर्यं दाशार्हा जातमन्यवः
तत्राजल्पन्मिथः केचित्समाभाष्य परस्परम्
taddṛṣṭvā mahad āścaryaṃ dāśārhā jātamanyavaḥ
tatrājalpanmithaḥ kecitsamābhāṣya parasparam
- 28
ब्राह्मणा एव जायेरन्नान्यो वर्णः कथंचन
को ह्येनं रथम् आस्थाय जीवेद् अन्यः पुमान् इह
brāhmaṇā eva jāyerannānyo varṇaḥ kathaṃcana
ko hyenaṃ ratham āsthāya jīved anyaḥ pumān iha
- 29
आशीविषविषं तीक्ष्णं ततस्तीक्ष्णतरं विषम्
ब्रह्माशीविषदग्धस्य नास्ति कश्चिच्चिकित्सकः
āśīviṣaviṣaṃ tīkṣṇaṃ tatastīkṣṇataraṃ viṣam
brahmāśīviṣadagdhasya nāsti kaściccikitsakaḥ
- 30
तस्मिन्व्रजति दुर्धर्षे प्रास्खलद्रुक्मिणी पथि
तां नामर्षयत श्रीमांस्ततस्तूर्णम् अचोदयत्
tasminvrajati durdharṣe prāskhaladrukmiṇī pathi
tāṃ nāmarṣayata śrīmāṃstatastūrṇam acodayat

