54 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
यन्मूलं सर्वधर्माणां प्रजनस्य गृहस्य च
पितृदेवातिथीनां च तन्मे ब्रूहि पितामह
yudhiṣṭhira uvāca
yanmūlaṃ sarvadharmāṇāṃ prajanasya gṛhasya ca
pitṛdevātithīnāṃ ca tanme brūhi pitāmaha
- 2
भीष्म उवाच
अयं हि सर्वधर्माणां धर्मश्चिन्त्यतमो मतः
कीदृशाय प्रदेया स्यात्कन्येति वसुधाधिप
bhīṣma uvāca
ayaṃ hi sarvadharmāṇāṃ dharmaścintyatamo mataḥ
kīdṛśāya pradeyā syātkanyeti vasudhādhipa
- 3
शीलवृत्ते समाज्ञाय विद्यां योनिं च कर्म च
अद्भिर् एव प्रदातव्या कन्या गुणवते वरे
ब्राह्मणानां सताम् एष धर्मो नित्यं युधिष्ठिर
śīlavṛtte samājñāya vidyāṃ yoniṃ ca karma ca
adbhir eva pradātavyā kanyā guṇavate vare
brāhmaṇānāṃ satām eṣa dharmo nityaṃ yudhiṣṭhira
- 4
आवाह्यम् आवहेद् एवं यो दद्याद् अनुकूलतः
शिष्टानां क्षत्रियाणां च धर्म एष सनातनः
āvāhyam āvahed evaṃ yo dadyād anukūlataḥ
śiṣṭānāṃ kṣatriyāṇāṃ ca dharma eṣa sanātanaḥ
- 5
आत्माभिप्रेतम् उत्सृज्य कन्याभिप्रेत एव यः
अभिप्रेता च या यस्य तस्मै देया युधिष्ठिर
गान्धर्वम् इति तं धर्मं प्राहुर्धर्मविदो जनाः
ātmābhipretam utsṛjya kanyābhipreta eva yaḥ
abhipretā ca yā yasya tasmai deyā yudhiṣṭhira
gāndharvam iti taṃ dharmaṃ prāhurdharmavido janāḥ
- 6
धनेन बहुना क्रीत्वा सम्प्रलोभ्य च बान्धवान्
असुराणां नृपैतं वै धर्मम् आहुर्मनीषिणः
dhanena bahunā krītvā sampralobhya ca bāndhavān
asurāṇāṃ nṛpaitaṃ vai dharmam āhurmanīṣiṇaḥ
- 7
हत्वा छित्त्वा च शीर्षाणि रुदतां रुदतीं गृहात्
प्रसह्य हरणं तात राक्षसं धर्मलक्षणम्
hatvā chittvā ca śīrṣāṇi rudatāṃ rudatīṃ gṛhāt
prasahya haraṇaṃ tāta rākṣasaṃ dharmalakṣaṇam
- 8
पञ्चानां तु त्रयो धर्म्या द्वावधर्म्यौ युधिष्ठिर
पैशाच आसुरश्चैव न कर्तव्यौ कथंचन
pañcānāṃ tu trayo dharmyā dvāvadharmyau yudhiṣṭhira
paiśāca āsuraścaiva na kartavyau kathaṃcana
- 9
ब्राह्मः क्षात्रो ऽथ गान्धर्व एते धर्म्या नरर्षभ
पृथग्वा यदि वा मिश्राः कर्तव्या नात्र संशयः
brāhmaḥ kṣātro 'tha gāndharva ete dharmyā nararṣabha
pṛthagvā yadi vā miśrāḥ kartavyā nātra saṃśayaḥ
- 10
तिस्रो भार्या ब्राह्मणस्य द्वे भार्ये क्षत्रियस्य तु
वैश्यः स्वजातिं विन्देत तास्वपत्यं समं भवेत्
tisro bhāryā brāhmaṇasya dve bhārye kṣatriyasya tu
vaiśyaḥ svajātiṃ vindeta tāsvapatyaṃ samaṃ bhavet
- 11
ब्राह्मणी तु भवेज्ज्येष्ठा क्षत्रिया क्षत्रियस्य तु
रत्यर्थम् अपि शूद्रा स्यान्नेत्याहुर् अपरे जनाः
brāhmaṇī tu bhavejjyeṣṭhā kṣatriyā kṣatriyasya tu
ratyartham api śūdrā syānnetyāhur apare janāḥ
- 12
अपत्यजन्म शूद्रायां न प्रशंसन्ति साधवः
शूद्रायां जनयन्विप्रः प्रायश्चित्ती विधीयते
apatyajanma śūdrāyāṃ na praśaṃsanti sādhavaḥ
śūdrāyāṃ janayanvipraḥ prāyaścittī vidhīyate
- 13
त्रिंशद्वर्षो दशवर्षां भार्यां विन्देत नग्निकाम्
एकविंशतिवर्षो वा सप्तवर्षाम् अवाप्नुयात्
triṃśadvarṣo daśavarṣāṃ bhāryāṃ vindeta nagnikām
ekaviṃśativarṣo vā saptavarṣām avāpnuyāt
- 14
यस्यास्तु न भवेद्भ्राता पिता वा भरतर्षभ
नोपयच्छेत तां जातु पुत्रिकाधर्मिणी हि सा
yasyāstu na bhavedbhrātā pitā vā bharatarṣabha
nopayaccheta tāṃ jātu putrikādharmiṇī hi sā
- 15
त्रीणि वर्षाण्युदीक्षेत कन्या ऋतुमती सती
चतुर्थे त्वथ सम्प्राप्ते स्वयं भर्तारम् अर्जयेत्
trīṇi varṣāṇyudīkṣeta kanyā ṛtumatī satī
caturthe tvatha samprāpte svayaṃ bhartāram arjayet
- 16
प्रजनो हीयते तस्या रतिश्च भरतर्षभ
अतो ऽन्यथा वर्तमाना भवेद्वाच्या प्रजापतेः
prajano hīyate tasyā ratiśca bharatarṣabha
ato 'nyathā vartamānā bhavedvācyā prajāpateḥ
- 17
असपिण्डा च या मातुर् असगोत्रा च या पितुः
इत्येताम् अनुगच्छेत तं धर्मं मनुर् अब्रवीत्
asapiṇḍā ca yā mātur asagotrā ca yā pituḥ
ityetām anugaccheta taṃ dharmaṃ manur abravīt
- 18
युधिष्ठिर उवाच
शुल्कम् अन्येन दत्तं स्याद्ददानीत्याह चापरः
बलाद् अन्यः प्रभाषेत धनम् अन्यः प्रदर्शयेत्
yudhiṣṭhira uvāca
śulkam anyena dattaṃ syāddadānītyāha cāparaḥ
balād anyaḥ prabhāṣeta dhanam anyaḥ pradarśayet
- 19
पाणिग्रहीता त्वन्यः स्यात्कस्य कन्या पितामह
तत्त्वं जिज्ञासमानानां चक्षुर्भवतु नो भवान्
pāṇigrahītā tvanyaḥ syātkasya kanyā pitāmaha
tattvaṃ jijñāsamānānāṃ cakṣurbhavatu no bhavān
- 20
भीष्म उवाच
यत्किंचित्कर्म मानुष्यं संस्थानाय प्रकृष्यते
मन्त्रवन्मन्त्रितं तस्य मृषावादस्तु पातकः
bhīṣma uvāca
yatkiṃcitkarma mānuṣyaṃ saṃsthānāya prakṛṣyate
mantravanmantritaṃ tasya mṛṣāvādastu pātakaḥ
- 21
भार्यापत्यृत्विगाचार्याः शिष्योपाध्याय एव च
मृषोक्ते दण्डम् अर्हन्ति नेत्याहुर् अपरे जनाः
bhāryāpatyṛtvigācāryāḥ śiṣyopādhyāya eva ca
mṛṣokte daṇḍam arhanti netyāhur apare janāḥ
- 22
न ह्यकामेन संवादं मनुर् एवं प्रशंसति
अयशस्यम् अधर्म्यं च यन्मृषा धर्मकोपनम्
na hyakāmena saṃvādaṃ manur evaṃ praśaṃsati
ayaśasyam adharmyaṃ ca yanmṛṣā dharmakopanam
- 23
नैकान्तदोष एकस्मिंस्तद्दानं नोपलभ्यते
धर्मतो यां प्रयच्छन्ति यां च क्रीणन्ति भारत
naikāntadoṣa ekasmiṃstaddānaṃ nopalabhyate
dharmato yāṃ prayacchanti yāṃ ca krīṇanti bhārata
- 24
बन्धुभिः समनुज्ञातो मन्त्रहोमौ प्रयोजयेत्
तथा सिध्यन्ति ते मन्त्रा नादत्तायाः कथंचन
bandhubhiḥ samanujñāto mantrahomau prayojayet
tathā sidhyanti te mantrā nādattāyāḥ kathaṃcana
- 25
यस्त्वत्र मन्त्रसमयो भार्यापत्योर्मिथः कृतः
तम् एवाहुर्गरीयांसं यश्चासौ ज्ञातिभिः कृतः
yastvatra mantrasamayo bhāryāpatyormithaḥ kṛtaḥ
tam evāhurgarīyāṃsaṃ yaścāsau jñātibhiḥ kṛtaḥ
- 26
देवदत्तां पतिर्भार्यां वेत्ति धर्मस्य शासनात्
सा दैवीं मानुषीं वाचम् अनृतां पर्युदस्यति
devadattāṃ patirbhāryāṃ vetti dharmasya śāsanāt
sā daivīṃ mānuṣīṃ vācam anṛtāṃ paryudasyati
- 27
युधिष्ठिर उवाच
कन्यायां प्राप्तशुल्कायां ज्यायांश्चेद् आव्रजेद्वरः
धर्मकामार्थसम्पन्नो वाच्यम् अत्रानृतं न वा
yudhiṣṭhira uvāca
kanyāyāṃ prāptaśulkāyāṃ jyāyāṃśced āvrajedvaraḥ
dharmakāmārthasampanno vācyam atrānṛtaṃ na vā
- 28
तस्मिन्न् उभयतो दोषे कुर्वञ्छ्रेयः समाचरेत्
अयं नः सर्वधर्माणां धर्मश्चिन्त्यतमो मतः
tasminn ubhayato doṣe kurvañchreyaḥ samācaret
ayaṃ naḥ sarvadharmāṇāṃ dharmaścintyatamo mataḥ
- 29
तत्त्वं जिज्ञासमानानां चक्षुर्भवतु नो भवान्
तद् एतत्सर्वम् आचक्ष्व न हि तृप्यामि कथ्यताम्
tattvaṃ jijñāsamānānāṃ cakṣurbhavatu no bhavān
tad etatsarvam ācakṣva na hi tṛpyāmi kathyatām
- 30
भीष्म उवाच
न वै निष्ठाकरं शुल्कं ज्ञात्वासीत्तेन नाहृतम्
न हि शुल्कपराः सन्तः कन्यां ददति कर्हिचित्
bhīṣma uvāca
na vai niṣṭhākaraṃ śulkaṃ jñātvāsīttena nāhṛtam
na hi śulkaparāḥ santaḥ kanyāṃ dadati karhicit

