19 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
यथा ज्येष्ठः कनिष्ठेषु वर्तते भरतर्षभ
कनिष्ठाश्च यथा ज्येष्ठे वर्तेरंस्तद्ब्रवीहि मे
yudhiṣṭhira uvāca
yathā jyeṣṭhaḥ kaniṣṭheṣu vartate bharatarṣabha
kaniṣṭhāśca yathā jyeṣṭhe varteraṃstadbravīhi me
- 2
भीष्म उवाच
ज्येष्ठवत्तात वर्तस्व ज्येष्ठो हि सततं भवान्
गुरोर्गरीयसी वृत्तिर्या चेच्छिष्यस्य भारत
bhīṣma uvāca
jyeṣṭhavattāta vartasva jyeṣṭho hi satataṃ bhavān
gurorgarīyasī vṛttiryā cecchiṣyasya bhārata
- 3
न गुरावकृतप्रज्ञे शक्यं शिष्येण वर्तितुम्
गुरोर्हि दीर्घदर्शित्वं यत्तच्छिष्यस्य भारत
na gurāvakṛtaprajñe śakyaṃ śiṣyeṇa vartitum
gurorhi dīrghadarśitvaṃ yattacchiṣyasya bhārata
- 4
अन्धः स्याद् अन्धवेलायां जडः स्याद् अपि वा बुधः
परिहारेण तद्ब्रूयाद्यस्तेषां स्याद्व्यतिक्रमः
andhaḥ syād andhavelāyāṃ jaḍaḥ syād api vā budhaḥ
parihāreṇa tadbrūyādyasteṣāṃ syādvyatikramaḥ
- 5
प्रत्यक्षं भिन्नहृदया भेदयेयुः कृतं नराः
श्रियाभितप्ताः कौन्तेय भेदकामास्तथारयः
pratyakṣaṃ bhinnahṛdayā bhedayeyuḥ kṛtaṃ narāḥ
śriyābhitaptāḥ kaunteya bhedakāmāstathārayaḥ
- 6
ज्येष्ठः कुलं वर्धयति विनाशयति वा पुनः
हन्ति सर्वम् अपि ज्येष्ठः कुलं यत्रावजायते
jyeṣṭhaḥ kulaṃ vardhayati vināśayati vā punaḥ
hanti sarvam api jyeṣṭhaḥ kulaṃ yatrāvajāyate
- 7
अथ यो विनिकुर्वीत ज्येष्ठो भ्राता यवीयसः
अज्येष्ठः स्याद् अभागश्च नियम्यो राजभिश्च सः
atha yo vinikurvīta jyeṣṭho bhrātā yavīyasaḥ
ajyeṣṭhaḥ syād abhāgaśca niyamyo rājabhiśca saḥ
- 8
निकृती हि नरो लोकान्पापान्गच्छत्यसंशयम्
विदुलस्येव तत्पुष्पं मोघं जनयितुः स्मृतम्
nikṛtī hi naro lokānpāpāngacchatyasaṃśayam
vidulasyeva tatpuṣpaṃ moghaṃ janayituḥ smṛtam
- 9
सर्वानर्थः कुले यत्र जायते पापपूरुषः
अकीर्तिं जनयत्येव कीर्तिम् अन्तर्दधाति च
sarvānarthaḥ kule yatra jāyate pāpapūruṣaḥ
akīrtiṃ janayatyeva kīrtim antardadhāti ca
- 10
सर्वे चापि विकर्मस्था भागं नार्हन्ति सोदराः
नाप्रदाय कनिष्ठेभ्यो ज्येष्ठः कुर्वीत यौतकम्
sarve cāpi vikarmasthā bhāgaṃ nārhanti sodarāḥ
nāpradāya kaniṣṭhebhyo jyeṣṭhaḥ kurvīta yautakam
- 11
अनुजं हि पितुर्दायो जङ्घाश्रमफलो ऽध्वगः
स्वयम् ईहितलब्धं तु नाकामो दातुम् अर्हति
anujaṃ hi piturdāyo jaṅghāśramaphalo 'dhvagaḥ
svayam īhitalabdhaṃ tu nākāmo dātum arhati
- 12
भ्रातॄणाम् अविभक्तानाम् उत्थानम् अपि चेत्सह
न पुत्रभागं विषमं पिता दद्यात्कथंचन
bhrātṝṇām avibhaktānām utthānam api cetsaha
na putrabhāgaṃ viṣamaṃ pitā dadyātkathaṃcana
- 13
न ज्येष्ठान् अवमन्येत दुष्कृतः सुकृतो ऽपि वा
यदि स्त्री यद्यवरजः श्रेयः पश्येत्तथाचरेत्
धर्मं हि श्रेय इत्याहुर् इति धर्मविदो विदुः
na jyeṣṭhān avamanyeta duṣkṛtaḥ sukṛto 'pi vā
yadi strī yadyavarajaḥ śreyaḥ paśyettathācaret
dharmaṃ hi śreya ityāhur iti dharmavido viduḥ
- 14
दशाचार्यान् उपाध्याय उपाध्यायान्पिता दश
दश चैव पितॄन्माता सर्वां वा पृथिवीम् अपि
daśācāryān upādhyāya upādhyāyānpitā daśa
daśa caiva pitṝnmātā sarvāṃ vā pṛthivīm api
- 15
गौरवेणाभिभवति नास्ति मातृसमो गुरुः
माता गरीयसी यच्च तेनैतां मन्यते जनः
gauraveṇābhibhavati nāsti mātṛsamo guruḥ
mātā garīyasī yacca tenaitāṃ manyate janaḥ
- 16
ज्येष्ठो भ्राता पितृसमो मृते पितरि भारत
स ह्येषां वृत्तिदाता स्यात्स चैतान्परिपालयेत्
jyeṣṭho bhrātā pitṛsamo mṛte pitari bhārata
sa hyeṣāṃ vṛttidātā syātsa caitānparipālayet
- 17
कनिष्ठास्तं नमस्येरन्सर्वे छन्दानुवर्तिनः
तम् एव चोपजीवेरन्यथैव पितरं तथा
kaniṣṭhāstaṃ namasyeransarve chandānuvartinaḥ
tam eva copajīveranyathaiva pitaraṃ tathā
- 18
शरीरम् एतौ सृजतः पिता माता च भारत
आचार्यशास्ता या जातिः सा सत्या साजरामरा
śarīram etau sṛjataḥ pitā mātā ca bhārata
ācāryaśāstā yā jātiḥ sā satyā sājarāmarā
- 19
ज्येष्ठा मातृसमा चापि भगिनी भरतर्षभ
भ्रातुर्भार्या च तद्वत्स्याद्यस्या बाल्ये स्तनं पिबेत्
jyeṣṭhā mātṛsamā cāpi bhaginī bharatarṣabha
bhrāturbhāryā ca tadvatsyādyasyā bālye stanaṃ pibet

