29 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
ब्राह्मणस्वानि ये मन्दा हरन्ति भरतर्षभ
नृशंसकारिणो मूढाः क्व ते गच्छन्ति मानवाः
yudhiṣṭhira uvāca
brāhmaṇasvāni ye mandā haranti bharatarṣabha
nṛśaṃsakāriṇo mūḍhāḥ kva te gacchanti mānavāḥ
- 2
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
चण्डालस्य च संवादं क्षत्रबन्धोश्च भारत
bhīṣma uvāca
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
caṇḍālasya ca saṃvādaṃ kṣatrabandhośca bhārata
- 3
राजन्य उवाच
वृद्धरूपो ऽसि चण्डाल बालवच्च विचेष्टसे
श्वखराणां रजःसेवी कस्माद् उद्विजसे गवाम्
rājanya uvāca
vṛddharūpo 'si caṇḍāla bālavacca viceṣṭase
śvakharāṇāṃ rajaḥsevī kasmād udvijase gavām
- 4
साधुभिर्गर्हितं कर्म चण्डालस्य विधीयते
कस्माद्गोरजसा ध्वस्तम् अपां कुण्डे निषिञ्चसि
sādhubhirgarhitaṃ karma caṇḍālasya vidhīyate
kasmādgorajasā dhvastam apāṃ kuṇḍe niṣiñcasi
- 5
चण्डाल उवाच
ब्राह्मणस्य गवां राजन्ह्रियतीनां रजः पुरा
सोमम् उद्ध्वंसयामास तं सोमं ये ऽपिबन्द्विजाः
caṇḍāla uvāca
brāhmaṇasya gavāṃ rājanhriyatīnāṃ rajaḥ purā
somam uddhvaṃsayāmāsa taṃ somaṃ ye 'pibandvijāḥ
- 6
दीक्षितश्च स राजापि क्षिप्रं नरकम् आविशत्
सह तैर्याजकैः सर्वैर्ब्रह्मस्वम् उपजीव्य तत्
dīkṣitaśca sa rājāpi kṣipraṃ narakam āviśat
saha tairyājakaiḥ sarvairbrahmasvam upajīvya tat
- 7
ये ऽपि तत्रापिबन्क्षीरं घृतं दधि च मानवाः
ब्राह्मणाः सहराजन्याः सर्वे नरकम् आविशन्
ye 'pi tatrāpibankṣīraṃ ghṛtaṃ dadhi ca mānavāḥ
brāhmaṇāḥ saharājanyāḥ sarve narakam āviśan
- 8
जघ्नुस्ताः पयसा पुत्रांस्तथा पौत्रान्विधुन्वतीः
पशून् अवेक्षमाणाश्च साधुवृत्तेन दंपती
jaghnustāḥ payasā putrāṃstathā pautrānvidhunvatīḥ
paśūn avekṣamāṇāśca sādhuvṛttena daṃpatī
- 9
अहं तत्रावसं राजन्ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः
तासां मे रजसा ध्वस्तं भैक्षम् आसीन्नराधिप
ahaṃ tatrāvasaṃ rājanbrahmacārī jitendriyaḥ
tāsāṃ me rajasā dhvastaṃ bhaikṣam āsīnnarādhipa
- 10
चण्डालो ऽहं ततो राजन्भुक्त्वा तद् अभवं मृतः
ब्रह्मस्वहारी च नृपः सो ऽप्रतिष्ठां गतिं ययौ
caṇḍālo 'haṃ tato rājanbhuktvā tad abhavaṃ mṛtaḥ
brahmasvahārī ca nṛpaḥ so 'pratiṣṭhāṃ gatiṃ yayau
- 11
तस्माद्धरेन्न विप्रस्वं कदाचिद् अपि किंचन
ब्रह्मस्वरजसा ध्वस्तं भुक्त्वा मां पश्य यादृशम्
tasmāddharenna viprasvaṃ kadācid api kiṃcana
brahmasvarajasā dhvastaṃ bhuktvā māṃ paśya yādṛśam
- 12
तस्मात्सोमो ऽप्यविक्रेयः पुरुषेण विपश्चिता
विक्रयं हीह सोमस्य गर्हयन्ति मनीषिणः
tasmātsomo 'pyavikreyaḥ puruṣeṇa vipaścitā
vikrayaṃ hīha somasya garhayanti manīṣiṇaḥ
- 13
ये चैनं क्रीणते राजन्ये च विक्रीणते जनाः
ते तु वैवस्वतं प्राप्य रौरवं यान्ति सर्वशः
ye cainaṃ krīṇate rājanye ca vikrīṇate janāḥ
te tu vaivasvataṃ prāpya rauravaṃ yānti sarvaśaḥ
- 14
सोमं तु रजसा ध्वस्तं विक्रीयाद्बुद्धिपूर्वकम्
श्रोत्रियो वार्धुषी भूत्वा चिररात्राय नश्यति
नरकं त्रिंशतं प्राप्य श्वविष्ठाम् उपजीवति
somaṃ tu rajasā dhvastaṃ vikrīyādbuddhipūrvakam
śrotriyo vārdhuṣī bhūtvā cirarātrāya naśyati
narakaṃ triṃśataṃ prāpya śvaviṣṭhām upajīvati
- 15
श्वचर्याम् अतिमानं च सखिदारेषु विप्लवम्
तुलयाधारयद्धर्मो ह्यतिमानो ऽतिरिच्यते
śvacaryām atimānaṃ ca sakhidāreṣu viplavam
tulayādhārayaddharmo hyatimāno 'tiricyate
- 16
श्वानं वै पापिनं पश्य विवर्णं हरिणं कृशम्
अतिमानेन भूतानाम् इमां गतिम् उपागतम्
śvānaṃ vai pāpinaṃ paśya vivarṇaṃ hariṇaṃ kṛśam
atimānena bhūtānām imāṃ gatim upāgatam
- 17
अहं वै विपुले जातः कुले धनसमन्विते
अन्यस्मिञ्जन्मनि विभो ज्ञानविज्ञानपारगः
ahaṃ vai vipule jātaḥ kule dhanasamanvite
anyasmiñjanmani vibho jñānavijñānapāragaḥ
- 18
अभवं तत्र जानानो ह्येतान्दोषान्मदात्तदा
संरब्ध एव भूतानां पृष्ठमांसान्यभक्षयम्
abhavaṃ tatra jānāno hyetāndoṣānmadāttadā
saṃrabdha eva bhūtānāṃ pṛṣṭhamāṃsānyabhakṣayam
- 19
सो ऽहं तेन च वृत्तेन भोजनेन च तेन वै
इमाम् अवस्थां सम्प्राप्तः पश्य कालस्य पर्ययम्
so 'haṃ tena ca vṛttena bhojanena ca tena vai
imām avasthāṃ samprāptaḥ paśya kālasya paryayam
- 20
आदीप्तम् इव चैलान्तं भ्रमरैर् इव चार्दितम्
धावमानं सुसंरब्धं पश्य मां रजसान्वितम्
ādīptam iva cailāntaṃ bhramarair iva cārditam
dhāvamānaṃ susaṃrabdhaṃ paśya māṃ rajasānvitam
- 21
स्वाध्यायैस्तु महत्पापं तरन्ति गृहमेधिनः
दानैः पृथग्विधैश्चापि यथा प्राहुर्मनीषिणः
svādhyāyaistu mahatpāpaṃ taranti gṛhamedhinaḥ
dānaiḥ pṛthagvidhaiścāpi yathā prāhurmanīṣiṇaḥ
- 22
तथा पापकृतं विप्रम् आश्रमस्थं महीपते
सर्वसङ्गविनिर्मुक्तं छन्दांस्युत्तारयन्त्युत
tathā pāpakṛtaṃ vipram āśramasthaṃ mahīpate
sarvasaṅgavinirmuktaṃ chandāṃsyuttārayantyuta
- 23
अहं तु पापयोन्यां वै प्रसूतः क्षत्रियर्षभ
निश्चयं नाधिगच्छामि कथं मुच्येयम् इत्युत
ahaṃ tu pāpayonyāṃ vai prasūtaḥ kṣatriyarṣabha
niścayaṃ nādhigacchāmi kathaṃ mucyeyam ityuta
- 24
जातिस्मरत्वं तु मम केनचित्पूर्वकर्मणा
शुभेन येन मोक्षं वै प्राप्तुम् इच्छाम्यहं नृप
jātismaratvaṃ tu mama kenacitpūrvakarmaṇā
śubhena yena mokṣaṃ vai prāptum icchāmyahaṃ nṛpa
- 25
त्वम् इमं मे प्रपन्नाय संशयं ब्रूहि पृच्छते
चण्डालत्वात्कथम् अहं मुच्येयम् इति सत्तम
tvam imaṃ me prapannāya saṃśayaṃ brūhi pṛcchate
caṇḍālatvātkatham ahaṃ mucyeyam iti sattama
- 26
राजन्य उवाच
चण्डाल प्रतिजानीहि येन मोक्षम् अवाप्स्यसि
ब्राह्मणार्थे त्यजन्प्राणान्गतिम् इष्टाम् अवाप्स्यसि
rājanya uvāca
caṇḍāla pratijānīhi yena mokṣam avāpsyasi
brāhmaṇārthe tyajanprāṇāngatim iṣṭām avāpsyasi
- 27
दत्त्वा शरीरं क्रव्याद्भ्यो रणाग्नौ द्विजहेतुकम्
हुत्वा प्राणान्प्रमोक्षस्ते नान्यथा मोक्षम् अर्हसि
dattvā śarīraṃ kravyādbhyo raṇāgnau dvijahetukam
hutvā prāṇānpramokṣaste nānyathā mokṣam arhasi
- 28
भीष्म उवाच
इत्युक्तः स तदा राजन्ब्रह्मस्वार्थे परंतप
हुत्वा रणमुखे प्राणान्गतिम् इष्टाम् अवाप ह
bhīṣma uvāca
ityuktaḥ sa tadā rājanbrahmasvārthe paraṃtapa
hutvā raṇamukhe prāṇāngatim iṣṭām avāpa ha
- 29
तस्माद्रक्ष्यं त्वया पुत्र ब्रह्मस्वं भरतर्षभ
यदीच्छसि महाबाहो शाश्वतीं गतिम् उत्तमाम्
tasmādrakṣyaṃ tvayā putra brahmasvaṃ bharatarṣabha
yadīcchasi mahābāho śāśvatīṃ gatim uttamām

