55 shlokas
- 1
उमोवाच
उक्तास्त्वया पृथग्धर्माश्चातुर्वर्ण्यहिताः शुभाः
सर्वव्यापी तु यो धर्मो भगवंस्तं ब्रवीहि मे
umovāca
uktāstvayā pṛthagdharmāścāturvarṇyahitāḥ śubhāḥ
sarvavyāpī tu yo dharmo bhagavaṃstaṃ bravīhi me
- 2
महेश्वर उवाच
ब्राह्मणा लोकसारेण सृष्टा धात्रा गुणार्थिना
लोकांस्तारयितुं कृत्स्नान्मर्त्येषु क्षितिदेवताः
maheśvara uvāca
brāhmaṇā lokasāreṇa sṛṣṭā dhātrā guṇārthinā
lokāṃstārayituṃ kṛtsnānmartyeṣu kṣitidevatāḥ
- 3
तेषाम् इमं प्रवक्ष्यामि धर्मकर्मफलोदयम्
ब्राह्मणेषु हि यो धर्मः स धर्मः परमो मतः
teṣām imaṃ pravakṣyāmi dharmakarmaphalodayam
brāhmaṇeṣu hi yo dharmaḥ sa dharmaḥ paramo mataḥ
- 4
इमे तु लोकधर्मार्थं त्रयः सृष्टाः स्वयंभुवा
पृथिव्याः सर्जने नित्यं सृष्टास्तान् अपि मे शृणु
ime tu lokadharmārthaṃ trayaḥ sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā
pṛthivyāḥ sarjane nityaṃ sṛṣṭāstān api me śṛṇu
- 5
वेदोक्तः परमो धर्मः स्मृतिशास्त्रगतो ऽपरः
शिष्टाचीर्णः परः प्रोक्तस्त्रयो धर्माः सनातनाः
vedoktaḥ paramo dharmaḥ smṛtiśāstragato 'paraḥ
śiṣṭācīrṇaḥ paraḥ proktastrayo dharmāḥ sanātanāḥ
- 6
त्रैविद्यो ब्राह्मणो विद्वान्न चाध्ययनजीवनः
त्रिकर्मा त्रिपरिक्रान्तो मैत्र एष स्मृतो द्विजः
traividyo brāhmaṇo vidvānna cādhyayanajīvanaḥ
trikarmā triparikrānto maitra eṣa smṛto dvijaḥ
- 7
षड् इमानि तु कर्माणि प्रोवाच भुवनेश्वरः
वृत्त्यर्थं ब्राह्मणानां वै शृणु तानि समाहिता
ṣaḍ imāni tu karmāṇi provāca bhuvaneśvaraḥ
vṛttyarthaṃ brāhmaṇānāṃ vai śṛṇu tāni samāhitā
- 8
यजनं याजनं चैव तथा दानप्रतिग्रहौ
अध्यापनम् अधीतं च षट्कर्मा धर्मभाग्द्विजः
yajanaṃ yājanaṃ caiva tathā dānapratigrahau
adhyāpanam adhītaṃ ca ṣaṭkarmā dharmabhāgdvijaḥ
- 9
नित्यस्वाध्यायता धर्मो धर्मो यज्ञः सनातनः
दानं प्रशस्यते चास्य यथाशक्ति यथाविधि
nityasvādhyāyatā dharmo dharmo yajñaḥ sanātanaḥ
dānaṃ praśasyate cāsya yathāśakti yathāvidhi
- 10
अयं तु परमो धर्मः प्रवृत्तः सत्सु नित्यशः
गृहस्थता विशुद्धानां धर्मस्य निचयो महान्
ayaṃ tu paramo dharmaḥ pravṛttaḥ satsu nityaśaḥ
gṛhasthatā viśuddhānāṃ dharmasya nicayo mahān
- 11
पञ्चयज्ञविशुद्धात्मा सत्यवाग् अनसूयकः
दाता ब्राह्मणसत्कर्ता सुसंमृष्टनिवेशनः
pañcayajñaviśuddhātmā satyavāg anasūyakaḥ
dātā brāhmaṇasatkartā susaṃmṛṣṭaniveśanaḥ
- 12
अमानी च सदाजिह्मः स्निग्धवाणीप्रदस्तथा
अतिथ्यभ्यागतरतिः शेषान्नकृतभोजनः
amānī ca sadājihmaḥ snigdhavāṇīpradastathā
atithyabhyāgataratiḥ śeṣānnakṛtabhojanaḥ
- 13
पाद्यम् अर्घ्यं यथान्यायम् आसनं शयनं तथा
दीपं प्रतिश्रयं चापि यो ददाति स धार्मिकः
pādyam arghyaṃ yathānyāyam āsanaṃ śayanaṃ tathā
dīpaṃ pratiśrayaṃ cāpi yo dadāti sa dhārmikaḥ
- 14
प्रातर् उत्थाय चाचम्य भोजनेनोपमन्त्र्य च
सत्कृत्यानुव्रजेद्यश्च तस्य धर्मः सनातनः
prātar utthāya cācamya bhojanenopamantrya ca
satkṛtyānuvrajedyaśca tasya dharmaḥ sanātanaḥ
- 15
सर्वातिथ्यं त्रिवर्गस्य यथाशक्ति दिवानिशम्
शूद्रधर्मः समाख्यातस्त्रिवर्णपरिचारणम्
sarvātithyaṃ trivargasya yathāśakti divāniśam
śūdradharmaḥ samākhyātastrivarṇaparicāraṇam
- 16
प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो गृहस्थेषु विधीयते
तम् अहं कीर्तयिष्यामि सर्वभूतहितं शुभम्
pravṛttilakṣaṇo dharmo gṛhastheṣu vidhīyate
tam ahaṃ kīrtayiṣyāmi sarvabhūtahitaṃ śubham
- 17
दातव्यम् असकृच्छक्त्या यष्टव्यम् असकृत्तथा
पुष्टिकर्मविधानं च कर्तव्यं भूतिम् इच्छता
dātavyam asakṛcchaktyā yaṣṭavyam asakṛttathā
puṣṭikarmavidhānaṃ ca kartavyaṃ bhūtim icchatā
- 18
धर्मेणार्थः समाहार्यो धर्मलब्धं त्रिधा धनम्
कर्तव्यं धर्मपरमं मानवेन प्रयत्नतः
dharmeṇārthaḥ samāhāryo dharmalabdhaṃ tridhā dhanam
kartavyaṃ dharmaparamaṃ mānavena prayatnataḥ
- 19
एकेनांशेन धर्मार्थश्चर्तव्यो भूतिम् इच्छता
एकेनांशेन कामार्थ एकम् अंशं विवर्धयेत्
ekenāṃśena dharmārthaścartavyo bhūtim icchatā
ekenāṃśena kāmārtha ekam aṃśaṃ vivardhayet
- 20
निवृत्तिलक्षणस्त्वन्यो धर्मो मोक्ष इति स्मृतः
तस्य वृत्तिं प्रवक्ष्यामि शृणु मे देवि तत्त्वतः
nivṛttilakṣaṇastvanyo dharmo mokṣa iti smṛtaḥ
tasya vṛttiṃ pravakṣyāmi śṛṇu me devi tattvataḥ
- 21
सर्वभूतदया धर्मो न चैकग्रामवासिता
आशापाशविमोक्षश्च शस्यते मोक्षकाङ्क्षिणाम्
sarvabhūtadayā dharmo na caikagrāmavāsitā
āśāpāśavimokṣaśca śasyate mokṣakāṅkṣiṇām
- 22
न कुण्ड्यां नोदके सङ्गो न वाससि न चासने
न त्रिदण्डे न शयने नाग्नौ न शरणालये
na kuṇḍyāṃ nodake saṅgo na vāsasi na cāsane
na tridaṇḍe na śayane nāgnau na śaraṇālaye
- 23
अध्यात्मगतचित्तो यस्तन्मनास्तत्परायणः
युक्तो योगं प्रति सदा प्रतिसंख्यानम् एव च
adhyātmagatacitto yastanmanāstatparāyaṇaḥ
yukto yogaṃ prati sadā pratisaṃkhyānam eva ca
- 24
वृक्षमूलशयो नित्यं शून्यागारनिवेशनः
नदीपुलिनशायी च नदीतीररतिश्च यः
vṛkṣamūlaśayo nityaṃ śūnyāgāraniveśanaḥ
nadīpulinaśāyī ca nadītīraratiśca yaḥ
- 25
विमुक्तः सर्वसङ्गेषु स्नेहबन्धेषु च द्विजः
आत्मन्येवात्मनो भावं समासज्याटति द्विजः
vimuktaḥ sarvasaṅgeṣu snehabandheṣu ca dvijaḥ
ātmanyevātmano bhāvaṃ samāsajyāṭati dvijaḥ
- 26
स्थाणुभूतो निराहारो मोक्षदृष्टेन कर्मणा
परिव्रजति यो युक्तस्तस्य धर्मः सनातनः
sthāṇubhūto nirāhāro mokṣadṛṣṭena karmaṇā
parivrajati yo yuktastasya dharmaḥ sanātanaḥ
- 27
न चैकत्र चिरासक्तो न चैकग्रामगोचरः
युक्तो ह्यटति निर्मुक्तो न चैकपुलिनेशयः
na caikatra cirāsakto na caikagrāmagocaraḥ
yukto hyaṭati nirmukto na caikapulineśayaḥ
- 28
एष मोक्षविदां धर्मो वेदोक्तः सत्पथः सताम्
यो मार्गम् अनुयातीमं पदं तस्य न विद्यते
eṣa mokṣavidāṃ dharmo vedoktaḥ satpathaḥ satām
yo mārgam anuyātīmaṃ padaṃ tasya na vidyate
- 29
चतुर्विधा भिक्षवस्ते कुटीचरकृतोदकः
हंसः परमहंसश्च यो यः पश्चात्स उत्तमः
caturvidhā bhikṣavaste kuṭīcarakṛtodakaḥ
haṃsaḥ paramahaṃsaśca yo yaḥ paścātsa uttamaḥ
- 30
अतः परतरं नास्ति नाधरं न तिरो ऽग्रतः
अदुःखम् असुखं सौम्यम् अजरामरम् अव्ययम्
ataḥ parataraṃ nāsti nādharaṃ na tiro 'grataḥ
aduḥkham asukhaṃ saumyam ajarāmaram avyayam

