49 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद
दैवे पुरुषकारे च किं स्विच्छ्रेष्ठतरं भवेत्
yudhiṣṭhira uvāca
pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada
daive puruṣakāre ca kiṃ svicchreṣṭhataraṃ bhavet
- 2
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
वसिष्ठस्य च संवादं ब्रह्मणश्च युधिष्ठिर
bhīṣma uvāca
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
vasiṣṭhasya ca saṃvādaṃ brahmaṇaśca yudhiṣṭhira
- 3
दैवमानुषयोः किं स्वित्कर्मणोः श्रेष्ठम् इत्युत
पुरा वसिष्ठो भगवान्पितामहम् अपृच्छत
daivamānuṣayoḥ kiṃ svitkarmaṇoḥ śreṣṭham ityuta
purā vasiṣṭho bhagavānpitāmaham apṛcchata
- 4
ततः पद्मोद्भवो राजन्देवदेवः पितामहः
उवाच मधुरं वाक्यम् अर्थवद्धेतुभूषितम्
tataḥ padmodbhavo rājandevadevaḥ pitāmahaḥ
uvāca madhuraṃ vākyam arthavaddhetubhūṣitam
- 5
नाबीजं जायते किंचिन्न बीजेन विना फलम्
बीजाद्बीजं प्रभवति बीजाद् एव फलं स्मृतम्
nābījaṃ jāyate kiṃcinna bījena vinā phalam
bījādbījaṃ prabhavati bījād eva phalaṃ smṛtam
- 6
यादृशं वपते बीजं क्षेत्रम् आसाद्य कर्षकः
सुकृते दुष्कृते वापि तादृशं लभते फलम्
yādṛśaṃ vapate bījaṃ kṣetram āsādya karṣakaḥ
sukṛte duṣkṛte vāpi tādṛśaṃ labhate phalam
- 7
यथा बीजं विना क्षेत्रम् उप्तं भवति निष्फलम्
तथा पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति
yathā bījaṃ vinā kṣetram uptaṃ bhavati niṣphalam
tathā puruṣakāreṇa vinā daivaṃ na sidhyati
- 8
क्षेत्रं पुरुषकारस्तु दैवं बीजम् उदाहृतम्
क्षेत्रबीजसमायोगात्ततः सस्यं समृध्यते
kṣetraṃ puruṣakārastu daivaṃ bījam udāhṛtam
kṣetrabījasamāyogāttataḥ sasyaṃ samṛdhyate
- 9
कर्मणः फलनिर्वृत्तिं स्वयम् अश्नाति कारकः
प्रत्यक्षं दृश्यते लोके कृतस्याप्यकृतस्य च
karmaṇaḥ phalanirvṛttiṃ svayam aśnāti kārakaḥ
pratyakṣaṃ dṛśyate loke kṛtasyāpyakṛtasya ca
- 10
शुभेन कर्मणा सौख्यं दुःखं पापेन कर्मणा
कृतं सर्वत्र लभते नाकृतं भुज्यते क्वचित्
śubhena karmaṇā saukhyaṃ duḥkhaṃ pāpena karmaṇā
kṛtaṃ sarvatra labhate nākṛtaṃ bhujyate kvacit
- 11
कृती सर्वत्र लभते प्रतिष्ठां भाग्यविक्षतः
अकृती लभते भ्रष्टः क्षते क्षारावसेचनम्
kṛtī sarvatra labhate pratiṣṭhāṃ bhāgyavikṣataḥ
akṛtī labhate bhraṣṭaḥ kṣate kṣārāvasecanam
- 12
तपसा रूपसौभाग्यं रत्नानि विविधानि च
प्राप्यते कर्मणा सर्वं न दैवाद् अकृतात्मना
tapasā rūpasaubhāgyaṃ ratnāni vividhāni ca
prāpyate karmaṇā sarvaṃ na daivād akṛtātmanā
- 13
तथा स्वर्गश्च भोगश्च निष्ठा या च मनीषिता
सर्वं पुरुषकारेण कृतेनेहोपपद्यते
tathā svargaśca bhogaśca niṣṭhā yā ca manīṣitā
sarvaṃ puruṣakāreṇa kṛtenehopapadyate
- 14
ज्योतींषि त्रिदशा नागा यक्षाश्चन्द्रार्कमारुताः
सर्वे पुरुषकारेण मानुष्याद्देवतां गताः
jyotīṃṣi tridaśā nāgā yakṣāścandrārkamārutāḥ
sarve puruṣakāreṇa mānuṣyāddevatāṃ gatāḥ
- 15
अर्थो वा मित्रवर्गो वा ऐश्वर्यं वा कुलान्वितम्
श्रीश्चापि दुर्लभा भोक्तुं तथैवाकृतकर्मभिः
artho vā mitravargo vā aiśvaryaṃ vā kulānvitam
śrīścāpi durlabhā bhoktuṃ tathaivākṛtakarmabhiḥ
- 16
शौचेन लभते विप्रः क्षत्रियो विक्रमेण च
वैश्यः पुरुषकारेण शूद्रः शुश्रूषया श्रियम्
śaucena labhate vipraḥ kṣatriyo vikrameṇa ca
vaiśyaḥ puruṣakāreṇa śūdraḥ śuśrūṣayā śriyam
- 17
नादातारं भजन्त्यर्था न क्लीबं नापि निष्क्रियम्
नाकर्मशीलं नाशूरं तथा नैवातपस्विनम्
nādātāraṃ bhajantyarthā na klībaṃ nāpi niṣkriyam
nākarmaśīlaṃ nāśūraṃ tathā naivātapasvinam
- 18
येन लोकास्त्रयः सृष्टा दैत्याः सर्वाश्च देवताः
स एष भगवान्विष्णुः समुद्रे तप्यते तपः
yena lokāstrayaḥ sṛṣṭā daityāḥ sarvāśca devatāḥ
sa eṣa bhagavānviṣṇuḥ samudre tapyate tapaḥ
- 19
स्वं चेत्कर्मफलं न स्यात्सर्वम् एवाफलं भवेत्
लोको दैवं समालम्ब्य उदासीनो भवेन्न तु
svaṃ cetkarmaphalaṃ na syātsarvam evāphalaṃ bhavet
loko daivaṃ samālambya udāsīno bhavenna tu
- 20
अकृत्वा मानुषं कर्म यो दैवम् अनुवर्तते
वृथा श्राम्यति सम्प्राप्य पतिं क्लीबम् इवाङ्गना
akṛtvā mānuṣaṃ karma yo daivam anuvartate
vṛthā śrāmyati samprāpya patiṃ klībam ivāṅganā
- 21
न तथा मानुषे लोके भयम् अस्ति शुभाशुभे
यथा त्रिदशलोके हि भयम् अल्पेन जायते
na tathā mānuṣe loke bhayam asti śubhāśubhe
yathā tridaśaloke hi bhayam alpena jāyate
- 22
कृतः पुरुषकारस्तु दैवम् एवानुवर्तते
न दैवम् अकृते किंचित्कस्यचिद्दातुम् अर्हति
kṛtaḥ puruṣakārastu daivam evānuvartate
na daivam akṛte kiṃcitkasyaciddātum arhati
- 23
यदा स्थानान्यनित्यानि दृश्यन्ते दैवतेष्वपि
कथं कर्म विना दैवं स्थास्यते स्थापयिष्यति
yadā sthānānyanityāni dṛśyante daivateṣvapi
kathaṃ karma vinā daivaṃ sthāsyate sthāpayiṣyati
- 24
न दैवतानि लोके ऽस्मिन्व्यापारं यान्ति कस्यचित्
व्यासङ्गं जनयन्त्युग्रम् आत्माभिभवशङ्कया
na daivatāni loke 'sminvyāpāraṃ yānti kasyacit
vyāsaṅgaṃ janayantyugram ātmābhibhavaśaṅkayā
- 25
ऋषीणां देवतानां च सदा भवति विग्रहः
कस्य वाचा ह्यदैवं स्याद्यतो दैवं प्रवर्तते
ṛṣīṇāṃ devatānāṃ ca sadā bhavati vigrahaḥ
kasya vācā hyadaivaṃ syādyato daivaṃ pravartate
- 26
कथं चास्य समुत्पत्तिर्यथा दैवं प्रवर्तते
एवं त्रिदशलोके ऽपि प्राप्यन्ते बहवश्छलाः
kathaṃ cāsya samutpattiryathā daivaṃ pravartate
evaṃ tridaśaloke 'pi prāpyante bahavaśchalāḥ
- 27
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुर् आत्मैव रिपुर् आत्मनः
आत्मैव चात्मनः साक्षी कृतस्याप्यकृतस्य च
ātmaiva hyātmano bandhur ātmaiva ripur ātmanaḥ
ātmaiva cātmanaḥ sākṣī kṛtasyāpyakṛtasya ca
- 28
कृतं च विकृतं किंचित्कृते कर्मणि सिध्यति
सुकृते दुष्कृतं कर्म न यथार्थं प्रपद्यते
kṛtaṃ ca vikṛtaṃ kiṃcitkṛte karmaṇi sidhyati
sukṛte duṣkṛtaṃ karma na yathārthaṃ prapadyate
- 29
देवानां शरणं पुण्यं सर्वं पुण्यैर् अवाप्यते
पुण्यशीलं नरं प्राप्य किं दैवं प्रकरिष्यति
devānāṃ śaraṇaṃ puṇyaṃ sarvaṃ puṇyair avāpyate
puṇyaśīlaṃ naraṃ prāpya kiṃ daivaṃ prakariṣyati
- 30
पुरा ययातिर्विभ्रष्टश्च्यावितः पतितः क्षितौ
पुनर् आरोपितः स्वर्गं दौहित्रैः पुण्यकर्मभिः
purā yayātirvibhraṣṭaścyāvitaḥ patitaḥ kṣitau
punar āropitaḥ svargaṃ dauhitraiḥ puṇyakarmabhiḥ

