41 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
इमे वै मानवा लोके भृशं मांसस्य गृद्धिनः
विसृज्य भक्षान्विविधान्यथा रक्षोगणास्तथा
yudhiṣṭhira uvāca
ime vai mānavā loke bhṛśaṃ māṃsasya gṛddhinaḥ
visṛjya bhakṣānvividhānyathā rakṣogaṇāstathā
- 2
नापूपान्विविधाकाराञ्शाकानि विविधानि च
षाडवान्रसयोगांश्च तथेच्छन्ति यथामिषम्
nāpūpānvividhākārāñśākāni vividhāni ca
ṣāḍavānrasayogāṃśca tathecchanti yathāmiṣam
- 3
तत्र मे बुद्धिर् अत्रैव विसर्गे परिमुह्यते
न मन्ये रसतः किंचिन्मांसतो ऽस्तीह किंचन
tatra me buddhir atraiva visarge parimuhyate
na manye rasataḥ kiṃcinmāṃsato 'stīha kiṃcana
- 4
तद् इच्छामि गुणाञ्श्रोतुं मांसस्याभक्षणे ऽपि वा
भक्षणे चैव ये दोषास्तांश्चैव पुरुषर्षभ
tad icchāmi guṇāñśrotuṃ māṃsasyābhakṣaṇe 'pi vā
bhakṣaṇe caiva ye doṣāstāṃścaiva puruṣarṣabha
- 5
सर्वं तत्त्वेन धर्मज्ञ यथावद् इह धर्मतः
किं वा भक्ष्यम् अभक्ष्यं वा सर्वम् एतद्वदस्व मे
sarvaṃ tattvena dharmajña yathāvad iha dharmataḥ
kiṃ vā bhakṣyam abhakṣyaṃ vā sarvam etadvadasva me
- 6
भीष्म उवाच
एवम् एतन्महाबाहो यथा वदसि भारत
न मांसात्परम् अत्रान्यद्रसतो विद्यते भुवि
bhīṣma uvāca
evam etanmahābāho yathā vadasi bhārata
na māṃsātparam atrānyadrasato vidyate bhuvi
- 7
क्षतक्षीणाभितप्तानां ग्राम्यधर्मरताश्च ये
अध्वना कर्शितानां च न मांसाद्विद्यते परम्
kṣatakṣīṇābhitaptānāṃ grāmyadharmaratāśca ye
adhvanā karśitānāṃ ca na māṃsādvidyate param
- 8
न भक्षो ऽभ्यधिकः कश्चिन्मांसाद् अस्ति परंतप
na bhakṣo 'bhyadhikaḥ kaścinmāṃsād asti paraṃtapa
- 9
विवर्जने तु बहवो गुणाः कौरवनन्दन
ये भवन्ति मनुष्याणां तान्मे निगदतः शृणु
vivarjane tu bahavo guṇāḥ kauravanandana
ye bhavanti manuṣyāṇāṃ tānme nigadataḥ śṛṇu
- 10
स्वमांसं परमांसैर्यो विवर्धयितुम् इच्छति
नास्ति क्षुद्रतरस्तस्मान्न नृशंसतरो नरः
svamāṃsaṃ paramāṃsairyo vivardhayitum icchati
nāsti kṣudratarastasmānna nṛśaṃsataro naraḥ
- 11
न हि प्राणात्प्रियतरं लोके किंचन विद्यते
तस्माद्दयां नरः कुर्याद्यथात्मनि तथा परे
na hi prāṇātpriyataraṃ loke kiṃcana vidyate
tasmāddayāṃ naraḥ kuryādyathātmani tathā pare
- 12
शुक्राच्च तात संभूतिर्मांसस्येह न संशयः
भक्षणे तु महान्दोषो वधेन सह कल्पते
śukrācca tāta saṃbhūtirmāṃsasyeha na saṃśayaḥ
bhakṣaṇe tu mahāndoṣo vadhena saha kalpate
- 13
अहिंसालक्षणो धर्म इति वेदविदो विदुः
यद् अहिंस्रं भवेत्कर्म तत्कुर्याद् आत्मवान्नरः
ahiṃsālakṣaṇo dharma iti vedavido viduḥ
yad ahiṃsraṃ bhavetkarma tatkuryād ātmavānnaraḥ
- 14
पितृदैवतयज्ञेषु प्रोक्षितं हविर् उच्यते
विधिना वेददृष्टेन तद्भुक्त्वेह न दुष्यति
pitṛdaivatayajñeṣu prokṣitaṃ havir ucyate
vidhinā vedadṛṣṭena tadbhuktveha na duṣyati
- 15
यज्ञार्थे पशवः सृष्टा इत्यपि श्रूयते श्रुतिः
अतो ऽन्यथा प्रवृत्तानां राक्षसो विधिर् उच्यते
yajñārthe paśavaḥ sṛṣṭā ityapi śrūyate śrutiḥ
ato 'nyathā pravṛttānāṃ rākṣaso vidhir ucyate
- 16
क्षत्रियाणां तु यो दृष्टो विधिस्तम् अपि मे शृणु
वीर्येणोपार्जितं मांसं यथा खादन्न दुष्यति
kṣatriyāṇāṃ tu yo dṛṣṭo vidhistam api me śṛṇu
vīryeṇopārjitaṃ māṃsaṃ yathā khādanna duṣyati
- 17
आरण्याः सर्वदैवत्याः प्रोक्षिताः सर्वशो मृगाः
अगस्त्येन पुरा राजन्मृगया येन पूज्यते
āraṇyāḥ sarvadaivatyāḥ prokṣitāḥ sarvaśo mṛgāḥ
agastyena purā rājanmṛgayā yena pūjyate
- 18
नात्मानम् अपरित्यज्य मृगया नाम विद्यते
समताम् उपसंगम्य रूपं हन्यान्न वा नृप
nātmānam aparityajya mṛgayā nāma vidyate
samatām upasaṃgamya rūpaṃ hanyānna vā nṛpa
- 19
अतो राजर्षयः सर्वे मृगयां यान्ति भारत
लिप्यन्ते न हि दोषेण न चैतत्पातकं विदुः
ato rājarṣayaḥ sarve mṛgayāṃ yānti bhārata
lipyante na hi doṣeṇa na caitatpātakaṃ viduḥ
- 20
न हि तत्परमं किंचिद् इह लोके परत्र च
यत्सर्वेष्विह लोकेषु दया कौरवनन्दन
na hi tatparamaṃ kiṃcid iha loke paratra ca
yatsarveṣviha lokeṣu dayā kauravanandana
- 21
न भयं विद्यते जातु नरस्येह दयावतः
दयावताम् इमे लोकाः परे चापि तपस्विनाम्
na bhayaṃ vidyate jātu narasyeha dayāvataḥ
dayāvatām ime lokāḥ pare cāpi tapasvinām
- 22
अभयं सर्वभूतेभ्यो यो ददाति दयापरः
अभयं तस्य भूतानि ददतीत्यनुशुश्रुमः
abhayaṃ sarvabhūtebhyo yo dadāti dayāparaḥ
abhayaṃ tasya bhūtāni dadatītyanuśuśrumaḥ
- 23
क्षतं च स्खलितं चैव पतितं क्लिष्टम् आहतम्
सर्वभूतानि रक्षन्ति समेषु विषमेषु च
kṣataṃ ca skhalitaṃ caiva patitaṃ kliṣṭam āhatam
sarvabhūtāni rakṣanti sameṣu viṣameṣu ca
- 24
नैनं व्यालमृगा घ्नन्ति न पिशाचा न राक्षसाः
मुच्यन्ते भयकालेषु मोक्षयन्ति च ये परान्
nainaṃ vyālamṛgā ghnanti na piśācā na rākṣasāḥ
mucyante bhayakāleṣu mokṣayanti ca ye parān
- 25
प्राणदानात्परं दानं न भूतं न भविष्यति
न ह्यात्मनः प्रियतरः कश्चिद् अस्तीति निश्चितम्
prāṇadānātparaṃ dānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati
na hyātmanaḥ priyataraḥ kaścid astīti niścitam
- 26
अनिष्टं सर्वभूतानां मरणं नाम भारत
मृत्युकाले हि भूतानां सद्यो जायति वेपथुः
aniṣṭaṃ sarvabhūtānāṃ maraṇaṃ nāma bhārata
mṛtyukāle hi bhūtānāṃ sadyo jāyati vepathuḥ
- 27
जातिजन्मजरादुःखे नित्यं संसारसागरे
जन्तवः परिवर्तन्ते मरणाद् उद्विजन्ति च
jātijanmajarāduḥkhe nityaṃ saṃsārasāgare
jantavaḥ parivartante maraṇād udvijanti ca
- 28
गर्भवासेषु पच्यन्ते क्षाराम्लकटुकै रसैः
मूत्रश्लेष्मपुरीषाणां स्पर्शैश्च भृशदारुणैः
garbhavāseṣu pacyante kṣārāmlakaṭukai rasaiḥ
mūtraśleṣmapurīṣāṇāṃ sparśaiśca bhṛśadāruṇaiḥ
- 29
जाताश्चाप्यवशास्तत्र भिद्यमानाः पुनः पुनः
पाट्यमानाश्च दृश्यन्ते विवशा मांसगृद्धिनः
jātāścāpyavaśāstatra bhidyamānāḥ punaḥ punaḥ
pāṭyamānāśca dṛśyante vivaśā māṃsagṛddhinaḥ
- 30
कुम्भीपाके च पच्यन्ते तां तां योनिम् उपागताः
आक्रम्य मार्यमाणाश्च भ्राम्यन्ते वै पुनः पुनः
kumbhīpāke ca pacyante tāṃ tāṃ yonim upāgatāḥ
ākramya māryamāṇāśca bhrāmyante vai punaḥ punaḥ

