48 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
नहुषस्तु ततः श्रुत्वा च्यवनं तं तथागतम्
त्वरितः प्रययौ तत्र सहामात्यपुरोहितः
bhīṣma uvāca
nahuṣastu tataḥ śrutvā cyavanaṃ taṃ tathāgatam
tvaritaḥ prayayau tatra sahāmātyapurohitaḥ
- 2
शौचं कृत्वा यथान्यायं प्राञ्जलिः प्रयतो नृपः
आत्मानम् आचचक्षे च च्यवनाय महात्मने
śaucaṃ kṛtvā yathānyāyaṃ prāñjaliḥ prayato nṛpaḥ
ātmānam ācacakṣe ca cyavanāya mahātmane
- 3
अर्चयामास तं चापि तस्य राज्ञः पुरोहितः
सत्यव्रतं महाभागं देवकल्पं विशां पते
arcayāmāsa taṃ cāpi tasya rājñaḥ purohitaḥ
satyavrataṃ mahābhāgaṃ devakalpaṃ viśāṃ pate
- 4
नहुष उवाच
करवाणि प्रियं किं ते तन्मे व्याख्यातुम् अर्हसि
सर्वं कर्तास्मि भगवन्यद्यपि स्यात्सुदुष्करम्
nahuṣa uvāca
karavāṇi priyaṃ kiṃ te tanme vyākhyātum arhasi
sarvaṃ kartāsmi bhagavanyadyapi syātsuduṣkaram
- 5
च्यवन उवाच
श्रमेण महता युक्ताः कैवर्ता मत्स्यजीविनः
मम मूल्यं प्रयच्छैभ्यो मत्स्यानां विक्रयैः सह
cyavana uvāca
śrameṇa mahatā yuktāḥ kaivartā matsyajīvinaḥ
mama mūlyaṃ prayacchaibhyo matsyānāṃ vikrayaiḥ saha
- 6
नहुष उवाच
सहस्रं दीयतां मूल्यं निषादेभ्यः पुरोहित
निष्क्रयार्थं भगवतो यथाह भृगुनन्दनः
nahuṣa uvāca
sahasraṃ dīyatāṃ mūlyaṃ niṣādebhyaḥ purohita
niṣkrayārthaṃ bhagavato yathāha bhṛgunandanaḥ
- 7
च्यवन उवाच
सहस्रं नाहम् अर्हामि किं वा त्वं मन्यसे नृप
सदृशं दीयतां मूल्यं स्वबुद्ध्या निश्चयं कुरु
cyavana uvāca
sahasraṃ nāham arhāmi kiṃ vā tvaṃ manyase nṛpa
sadṛśaṃ dīyatāṃ mūlyaṃ svabuddhyā niścayaṃ kuru
- 8
नहुष उवाच
सहस्राणां शतं क्षिप्रं निषादेभ्यः प्रदीयताम्
स्याद् एतत्तु भवेन्मूल्यं किं वान्यन्मन्यते भवान्
nahuṣa uvāca
sahasrāṇāṃ śataṃ kṣipraṃ niṣādebhyaḥ pradīyatām
syād etattu bhavenmūlyaṃ kiṃ vānyanmanyate bhavān
- 9
च्यवन उवाच
नाहं शतसहस्रेण निमेयः पार्थिवर्षभ
दीयतां सदृशं मूल्यम् अमात्यैः सह चिन्तय
cyavana uvāca
nāhaṃ śatasahasreṇa nimeyaḥ pārthivarṣabha
dīyatāṃ sadṛśaṃ mūlyam amātyaiḥ saha cintaya
- 10
नहुष उवाच
कोटिः प्रदीयतां मूल्यं निषादेभ्यः पुरोहित
यद् एतद् अपि नौपम्यम् अतो भूयः प्रदीयताम्
nahuṣa uvāca
koṭiḥ pradīyatāṃ mūlyaṃ niṣādebhyaḥ purohita
yad etad api naupamyam ato bhūyaḥ pradīyatām
- 11
च्यवन उवाच
राजन्नार्हाम्यहं कोटिं भूयो वापि महाद्युते
सदृशं दीयतां मूल्यं ब्राह्मणैः सह चिन्तय
cyavana uvāca
rājannārhāmyahaṃ koṭiṃ bhūyo vāpi mahādyute
sadṛśaṃ dīyatāṃ mūlyaṃ brāhmaṇaiḥ saha cintaya
- 12
नहुष उवाच
अर्धराज्यं समग्रं वा निषादेभ्यः प्रदीयताम्
एतन्मूल्यम् अहं मन्ये किं वान्यन्मन्यसे द्विज
nahuṣa uvāca
ardharājyaṃ samagraṃ vā niṣādebhyaḥ pradīyatām
etanmūlyam ahaṃ manye kiṃ vānyanmanyase dvija
- 13
च्यवन उवाच
अर्धराज्यं समग्रं वा नाहम् अर्हामि पार्थिव
सदृशं दीयतां मूल्यम् ऋषिभिः सह चिन्त्यताम्
cyavana uvāca
ardharājyaṃ samagraṃ vā nāham arhāmi pārthiva
sadṛśaṃ dīyatāṃ mūlyam ṛṣibhiḥ saha cintyatām
- 14
भीष्म उवाच
महर्षेर्वचनं श्रुत्वा नहुषो दुःखकर्शितः
स चिन्तयामास तदा सहामात्यपुरोहितः
bhīṣma uvāca
maharṣervacanaṃ śrutvā nahuṣo duḥkhakarśitaḥ
sa cintayāmāsa tadā sahāmātyapurohitaḥ
- 15
तत्र त्वन्यो वनचरः कश्चिन्मूलफलाशनः
नहुषस्य समीपस्थो गविजातो ऽभवन्मुनिः
tatra tvanyo vanacaraḥ kaścinmūlaphalāśanaḥ
nahuṣasya samīpastho gavijāto 'bhavanmuniḥ
- 16
स समाभाष्य राजानम् अब्रवीद्द्विजसत्तमः
तोषयिष्याम्यहं विप्रं यथा तुष्टो भविष्यति
sa samābhāṣya rājānam abravīddvijasattamaḥ
toṣayiṣyāmyahaṃ vipraṃ yathā tuṣṭo bhaviṣyati
- 17
नाहं मिथ्यावचो ब्रूयां स्वैरेष्वपि कुतो ऽन्यथा
भवतो यद् अहं ब्रूयां तत्कार्यम् अविशङ्कया
nāhaṃ mithyāvaco brūyāṃ svaireṣvapi kuto 'nyathā
bhavato yad ahaṃ brūyāṃ tatkāryam aviśaṅkayā
- 18
नहुष उवाच
ब्रवीतु भगवान्मूल्यं महर्षेः सदृशं भृगोः
परित्रायस्व माम् अस्माद्विषयं च कुलं च मे
nahuṣa uvāca
bravītu bhagavānmūlyaṃ maharṣeḥ sadṛśaṃ bhṛgoḥ
paritrāyasva mām asmādviṣayaṃ ca kulaṃ ca me
- 19
हन्याद्धि भगवान्क्रुद्धस्त्रैलोक्यम् अपि केवलम्
किं पुनर्मां तपोहीनं बाहुवीर्यपरायणम्
hanyāddhi bhagavānkruddhastrailokyam api kevalam
kiṃ punarmāṃ tapohīnaṃ bāhuvīryaparāyaṇam
- 20
अगाधे ऽम्भसि मग्नस्य सामात्यस्य सहर्त्विजः
प्लवो भव महर्षे त्वं कुरु मूल्यविनिश्चयम्
agādhe 'mbhasi magnasya sāmātyasya sahartvijaḥ
plavo bhava maharṣe tvaṃ kuru mūlyaviniścayam
- 21
भीष्म उवाच
नहुषस्य वचः श्रुत्वा गविजातः प्रतापवान्
उवाच हर्षयन्सर्वान् अमात्यान्पार्थिवं च तम्
bhīṣma uvāca
nahuṣasya vacaḥ śrutvā gavijātaḥ pratāpavān
uvāca harṣayansarvān amātyānpārthivaṃ ca tam
- 22
अनर्घेया महाराज द्विजा वर्णमहत्तमाः
गावश्च पृथिवीपाल गौर्मूल्यं परिकल्प्यताम्
anargheyā mahārāja dvijā varṇamahattamāḥ
gāvaśca pṛthivīpāla gaurmūlyaṃ parikalpyatām
- 23
नहुषस्तु ततः श्रुत्वा महर्षेर्वचनं नृप
हर्षेण महता युक्तः सहामात्यपुरोहितः
nahuṣastu tataḥ śrutvā maharṣervacanaṃ nṛpa
harṣeṇa mahatā yuktaḥ sahāmātyapurohitaḥ
- 24
अभिगम्य भृगोः पुत्रं च्यवनं संशितव्रतम्
इदं प्रोवाच नृपते वाचा संतर्पयन्न् इव
abhigamya bhṛgoḥ putraṃ cyavanaṃ saṃśitavratam
idaṃ provāca nṛpate vācā saṃtarpayann iva
- 25
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ विप्रर्षे गवा क्रीतो ऽसि भार्गव
एतन्मूल्यम् अहं मन्ये तव धर्मभृतां वर
uttiṣṭhottiṣṭha viprarṣe gavā krīto 'si bhārgava
etanmūlyam ahaṃ manye tava dharmabhṛtāṃ vara
- 26
च्यवन उवाच
उत्तिष्ठाम्येष राजेन्द्र सम्यक्क्रीतो ऽस्मि ते ऽनघ
गोभिस्तुल्यं न पश्यामि धनं किंचिद् इहाच्युत
cyavana uvāca
uttiṣṭhāmyeṣa rājendra samyakkrīto 'smi te 'nagha
gobhistulyaṃ na paśyāmi dhanaṃ kiṃcid ihācyuta
- 27
कीर्तनं श्रवणं दानं दर्शनं चापि पार्थिव
गवां प्रशस्यते वीर सर्वपापहरं शिवम्
kīrtanaṃ śravaṇaṃ dānaṃ darśanaṃ cāpi pārthiva
gavāṃ praśasyate vīra sarvapāpaharaṃ śivam
- 28
गावो लक्ष्म्याः सदा मूलं गोषु पाप्मा न विद्यते
अन्नम् एव सदा गावो देवानां परमं हविः
gāvo lakṣmyāḥ sadā mūlaṃ goṣu pāpmā na vidyate
annam eva sadā gāvo devānāṃ paramaṃ haviḥ
- 29
स्वाहाकारवषट्कारौ गोषु नित्यं प्रतिष्ठितौ
गावो यज्ञप्रणेत्र्यो वै तथा यज्ञस्य ता मुखम्
svāhākāravaṣaṭkārau goṣu nityaṃ pratiṣṭhitau
gāvo yajñapraṇetryo vai tathā yajñasya tā mukham
- 30
अमृतं ह्यक्षयं दिव्यं क्षरन्ति च वहन्ति च
अमृतायतनं चैताः सर्वलोकनमस्कृताः
amṛtaṃ hyakṣayaṃ divyaṃ kṣaranti ca vahanti ca
amṛtāyatanaṃ caitāḥ sarvalokanamaskṛtāḥ

