57 shlokas
- 1
महेश्वर उवाच
परावरज्ञे धर्मज्ञे तपोवननिवासिनि
साध्वि सुभ्रु सुकेशान्ते हिमवत्पर्वतात्मजे
maheśvara uvāca
parāvarajñe dharmajñe tapovananivāsini
sādhvi subhru sukeśānte himavatparvatātmaje
- 2
दक्षे शमदमोपेते निर्ममे धर्मचारिणि
पृच्छामि त्वां वरारोहे पृष्टा वद ममेप्सितम्
dakṣe śamadamopete nirmame dharmacāriṇi
pṛcchāmi tvāṃ varārohe pṛṣṭā vada mamepsitam
- 3
सावित्री ब्रह्मणः साध्वी कौशिकस्य शची सती
मार्तण्डजस्य धूमोर्णा ऋद्धिर्वैश्रवणस्य च
sāvitrī brahmaṇaḥ sādhvī kauśikasya śacī satī
mārtaṇḍajasya dhūmorṇā ṛddhirvaiśravaṇasya ca
- 4
वरुणस्य ततो गौरी सूर्यस्य च सुवर्चला
रोहिणी शशिनः साध्वी स्वाहा चैव विभावसोः
varuṇasya tato gaurī sūryasya ca suvarcalā
rohiṇī śaśinaḥ sādhvī svāhā caiva vibhāvasoḥ
- 5
अदितिः कश्यपस्याथ सर्वास्ताः पतिदेवताः
पृष्टाश्चोपासिताश्चैव तास्त्वया देवि नित्यशः
aditiḥ kaśyapasyātha sarvāstāḥ patidevatāḥ
pṛṣṭāścopāsitāścaiva tāstvayā devi nityaśaḥ
- 6
तेन त्वां परिपृच्छामि धर्मज्ञे धर्मवादिनि
स्त्रीधर्मं श्रोतुम् इच्छामि त्वयोदाहृतम् आदितः
tena tvāṃ paripṛcchāmi dharmajñe dharmavādini
strīdharmaṃ śrotum icchāmi tvayodāhṛtam āditaḥ
- 7
सहधर्मचरी मे त्वं समशीला समव्रता
समानसारवीर्या च तपस्तीव्रं कृतं च ते
त्वया ह्युक्तो विशेषेण प्रमाणत्वम् उपैष्यति
sahadharmacarī me tvaṃ samaśīlā samavratā
samānasāravīryā ca tapastīvraṃ kṛtaṃ ca te
tvayā hyukto viśeṣeṇa pramāṇatvam upaiṣyati
- 8
स्त्रियश्चैव विशेषेण स्त्रीजनस्य गतिः सदा
गौर्गां गच्छति सुश्रोणि लोकेष्वेषा स्थितिः सदा
striyaścaiva viśeṣeṇa strījanasya gatiḥ sadā
gaurgāṃ gacchati suśroṇi lokeṣveṣā sthitiḥ sadā
- 9
मम चार्धं शरीरस्य मम चार्धाद्विनिःसृता
सुरकार्यकरी च त्वं लोकसंतानकारिणी
mama cārdhaṃ śarīrasya mama cārdhādviniḥsṛtā
surakāryakarī ca tvaṃ lokasaṃtānakāriṇī
- 10
तव सर्वः सुविदितः स्त्रीधर्मः शाश्वतः शुभे
तस्माद् अशेषतो ब्रूहि स्त्रीधर्मं विस्तरेण मे
tava sarvaḥ suviditaḥ strīdharmaḥ śāśvataḥ śubhe
tasmād aśeṣato brūhi strīdharmaṃ vistareṇa me
- 11
उमोवाच
भगवन्सर्वभूतेश भूतभव्यभवोद्भव
त्वत्प्रभावाद् इयं देव वाक्चैव प्रतिभाति मे
umovāca
bhagavansarvabhūteśa bhūtabhavyabhavodbhava
tvatprabhāvād iyaṃ deva vākcaiva pratibhāti me
- 12
इमास्तु नद्यो देवेश सर्वतीर्थोदकैर्युताः
उपस्पर्शनहेतोस्त्वा समीपस्था उपासते
imāstu nadyo deveśa sarvatīrthodakairyutāḥ
upasparśanahetostvā samīpasthā upāsate
- 13
एताभिः सह संमन्त्र्य प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः
प्रभवन्यो ऽनहंवादी स वै पुरुष उच्यते
etābhiḥ saha saṃmantrya pravakṣyāmyanupūrvaśaḥ
prabhavanyo 'nahaṃvādī sa vai puruṣa ucyate
- 14
स्त्री च भूतेश सततं स्त्रियम् एवानुधावति
मया संमानिताश्चैव भविष्यन्ति सरिद्वराः
strī ca bhūteśa satataṃ striyam evānudhāvati
mayā saṃmānitāścaiva bhaviṣyanti saridvarāḥ
- 15
एषा सरस्वती पुण्या नदीनाम् उत्तमा नदी
प्रथमा सर्वसरितां नदी सागरगामिनी
eṣā sarasvatī puṇyā nadīnām uttamā nadī
prathamā sarvasaritāṃ nadī sāgaragāminī
- 16
विपाशा च वितस्ता च चन्द्रभागा इरावती
शतद्रुर्देविका सिन्धुः कौशिकी गोमती तथा
vipāśā ca vitastā ca candrabhāgā irāvatī
śatadrurdevikā sindhuḥ kauśikī gomatī tathā
- 17
तथा देवनदी चेयं सर्वतीर्थाभिसंवृता
गगनाद्गां गता देवी गङ्गा सर्वसरिद्वरा
tathā devanadī ceyaṃ sarvatīrthābhisaṃvṛtā
gaganādgāṃ gatā devī gaṅgā sarvasaridvarā
- 18
इत्युक्त्वा देवदेवस्य पत्नी धर्मभृतां वरा
स्मितपूर्वम् इवाभाष्य सर्वास्ताः सरितस्तदा
ityuktvā devadevasya patnī dharmabhṛtāṃ varā
smitapūrvam ivābhāṣya sarvāstāḥ saritastadā
- 19
अपृच्छद्देवमहिषी स्त्रीधर्मं धर्मवत्सला
स्त्रीधर्मकुशलास्ता वै गङ्गाद्याः सरितां वराः
apṛcchaddevamahiṣī strīdharmaṃ dharmavatsalā
strīdharmakuśalāstā vai gaṅgādyāḥ saritāṃ varāḥ
- 20
अयं भगवता दत्तः प्रश्नः स्त्रीधर्मसंश्रितः
तं तु संमन्त्र्य युष्माभिर्वक्तुम् इच्छामि शंकरे
ayaṃ bhagavatā dattaḥ praśnaḥ strīdharmasaṃśritaḥ
taṃ tu saṃmantrya yuṣmābhirvaktum icchāmi śaṃkare
- 21
न चैकसाध्यं पश्यामि विज्ञानं भुवि कस्यचित्
दिवि वा सागरगमास्तेन वो मानयाम्यहम्
na caikasādhyaṃ paśyāmi vijñānaṃ bhuvi kasyacit
divi vā sāgaragamāstena vo mānayāmyaham
- 22
भीष्म उवाच
एवं सर्वाः सरिच्छ्रेष्ठाः पृष्टाः पुण्यतमाः शिवाः
ततो देवनदी गङ्गा नियुक्ता प्रतिपूज्य ताम्
bhīṣma uvāca
evaṃ sarvāḥ saricchreṣṭhāḥ pṛṣṭāḥ puṇyatamāḥ śivāḥ
tato devanadī gaṅgā niyuktā pratipūjya tām
- 23
बह्वीभिर्बुद्धिभिः स्फीता स्त्रीधर्मज्ञा शुचिस्मिता
शैलराजसुतां देवीं पुण्या पापापहां शिवाम्
bahvībhirbuddhibhiḥ sphītā strīdharmajñā śucismitā
śailarājasutāṃ devīṃ puṇyā pāpāpahāṃ śivām
- 24
बुद्ध्या विनयसम्पन्ना सर्वज्ञानविशारदा
सस्मितं बहुबुद्ध्याढ्या गङ्गा वचनम् अब्रवीत्
buddhyā vinayasampannā sarvajñānaviśāradā
sasmitaṃ bahubuddhyāḍhyā gaṅgā vacanam abravīt
- 25
धन्याः स्मो ऽनुगृहीताः स्मो देवि धर्मपरायणा
या त्वं सर्वजगन्मान्या नदीर्मानयसे ऽनघे
dhanyāḥ smo 'nugṛhītāḥ smo devi dharmaparāyaṇā
yā tvaṃ sarvajaganmānyā nadīrmānayase 'naghe
- 26
प्रभवन्पृच्छते यो हि संमानयति वा पुनः
नूनं जनम् अदुष्टात्मा पण्डिताख्यां स गच्छति
prabhavanpṛcchate yo hi saṃmānayati vā punaḥ
nūnaṃ janam aduṣṭātmā paṇḍitākhyāṃ sa gacchati
- 27
ज्ञानविज्ञानसम्पन्नान् ऊहापोहविशारदान्
प्रवक्तॄन्पृच्छते यो ऽन्यान्स वै ना पदम् अर्छति
jñānavijñānasampannān ūhāpohaviśāradān
pravaktṝnpṛcchate yo 'nyānsa vai nā padam archati
- 28
अन्यथा बहुबुद्ध्याढ्यो वाक्यं वदति संसदि
अन्यथैव ह्यहंमानी दुर्बलं वदते वचः
anyathā bahubuddhyāḍhyo vākyaṃ vadati saṃsadi
anyathaiva hyahaṃmānī durbalaṃ vadate vacaḥ
- 29
दिव्यज्ञाने दिवि श्रेष्ठे दिव्यपुण्ये सदोत्थिते
त्वम् एवार्हसि नो देवि स्त्रीधर्मम् अनुशासितुम्
divyajñāne divi śreṣṭhe divyapuṇye sadotthite
tvam evārhasi no devi strīdharmam anuśāsitum
- 30
भीष्म उवाच
ततः साराधिता देवी गङ्गया बहुभिर्गुणैः
प्राह सर्वम् अशेषेण स्त्रीधर्मं सुरसुन्दरी
bhīṣma uvāca
tataḥ sārādhitā devī gaṅgayā bahubhirguṇaiḥ
prāha sarvam aśeṣeṇa strīdharmaṃ surasundarī

