76 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
शमो बहुविधाकारः सूक्ष्म उक्तः पितामह
न च मे हृदये शान्तिर् अस्ति कृत्वेदम् ईदृशम्
yudhiṣṭhira uvāca
śamo bahuvidhākāraḥ sūkṣma uktaḥ pitāmaha
na ca me hṛdaye śāntir asti kṛtvedam īdṛśam
- 2
अस्मिन्न् अर्थे बहुविधा शान्तिर् उक्ता त्वयानघ
स्वकृते का नु शान्तिः स्याच्छमाद्बहुविधाद् अपि
asminn arthe bahuvidhā śāntir uktā tvayānagha
svakṛte kā nu śāntiḥ syācchamādbahuvidhād api
- 3
शराचितशरीरं हि तीव्रव्रणम् उदीक्ष्य च
शमं नोपलभे वीर दुष्कृतान्येव चिन्तयन्
śarācitaśarīraṃ hi tīvravraṇam udīkṣya ca
śamaṃ nopalabhe vīra duṣkṛtānyeva cintayan
- 4
रुधिरेणावसिक्ताङ्गं प्रस्रवन्तं यथाचलम्
त्वां दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्र सीदे वर्षास्विवाम्बुजम्
rudhireṇāvasiktāṅgaṃ prasravantaṃ yathācalam
tvāṃ dṛṣṭvā puruṣavyāghra sīde varṣāsvivāmbujam
- 5
अतः कष्टतरं किं नु मत्कृते यत्पितामहः
इमाम् अवस्थां गमितः प्रत्यमित्रै रणाजिरे
तथैवान्ये नृपतयः सहपुत्राः सबान्धवाः
ataḥ kaṣṭataraṃ kiṃ nu matkṛte yatpitāmahaḥ
imām avasthāṃ gamitaḥ pratyamitrai raṇājire
tathaivānye nṛpatayaḥ sahaputrāḥ sabāndhavāḥ
- 6
वयं हि धार्तराष्ट्राश्च कालमन्युवशानुगाः
कृत्वेदं निन्दितं कर्म प्राप्स्यामः कां गतिं नृप
vayaṃ hi dhārtarāṣṭrāśca kālamanyuvaśānugāḥ
kṛtvedaṃ ninditaṃ karma prāpsyāmaḥ kāṃ gatiṃ nṛpa
- 7
अहं तव ह्यन्तकरः सुहृद्वधकरस्तथा
न शान्तिम् अधिगच्छामि पश्यंस्त्वां दुःखितं क्षितौ
ahaṃ tava hyantakaraḥ suhṛdvadhakarastathā
na śāntim adhigacchāmi paśyaṃstvāṃ duḥkhitaṃ kṣitau
- 8
भीष्म उवाच
परतन्त्रं कथं हेतुम् आत्मानम् अनुपश्यसि
कर्मण्यस्मिन्महाभाग सूक्ष्मं ह्येतद् अतीन्द्रियम्
bhīṣma uvāca
paratantraṃ kathaṃ hetum ātmānam anupaśyasi
karmaṇyasminmahābhāga sūkṣmaṃ hyetad atīndriyam
- 9
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
संवादं मृत्युगौतम्योः काललुब्धकपन्नगैः
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
saṃvādaṃ mṛtyugautamyoḥ kālalubdhakapannagaiḥ
- 10
गौतमी नाम कौन्तेय स्थविरा शमसंयुता
सर्पेण दष्टं स्वं पुत्रम् अपश्यद्गतचेतनम्
gautamī nāma kaunteya sthavirā śamasaṃyutā
sarpeṇa daṣṭaṃ svaṃ putram apaśyadgatacetanam
- 11
अथ तं स्नायुपाशेन बद्ध्वा सर्पम् अमर्षितः
लुब्धको ऽर्जुनको नाम गौतम्याः समुपानयत्
atha taṃ snāyupāśena baddhvā sarpam amarṣitaḥ
lubdhako 'rjunako nāma gautamyāḥ samupānayat
- 12
तां चाब्रवीद् अयं ते स पुत्रहा पन्नगाधमः
ब्रूहि क्षिप्रं महाभागे वध्यतां केन हेतुना
tāṃ cābravīd ayaṃ te sa putrahā pannagādhamaḥ
brūhi kṣipraṃ mahābhāge vadhyatāṃ kena hetunā
- 13
अग्नौ प्रक्षिप्यताम् एष छिद्यतां खण्डशो ऽपि वा
न ह्ययं बालहा पापश्चिरं जीवितुम् अर्हति
agnau prakṣipyatām eṣa chidyatāṃ khaṇḍaśo 'pi vā
na hyayaṃ bālahā pāpaściraṃ jīvitum arhati
- 14
गौतम्युवाच
विसृजैनम् अबुद्धिस्त्वं न वध्यो ऽर्जुनक त्वया
को ह्यात्मानं गुरुं कुर्यात्प्राप्तव्ये सति चिन्तयन्
gautamyuvāca
visṛjainam abuddhistvaṃ na vadhyo 'rjunaka tvayā
ko hyātmānaṃ guruṃ kuryātprāptavye sati cintayan
- 15
प्लवन्ते धर्मलघवो लोके ऽम्भसि यथा प्लवाः
मज्जन्ति पापगुरवः शस्त्रं स्कन्नम् इवोदके
plavante dharmalaghavo loke 'mbhasi yathā plavāḥ
majjanti pāpaguravaḥ śastraṃ skannam ivodake
- 16
न चामृत्युर्भविता वै हते ऽस्मिन्को वात्ययः स्याद् अहते ऽस्मिञ्जनस्य
अस्योत्सर्गे प्राणयुक्तस्य जन्तोर्मृत्योर्लोकं को नु गच्छेद् अनन्तम्
na cāmṛtyurbhavitā vai hate 'sminko vātyayaḥ syād ahate 'smiñjanasya
asyotsarge prāṇayuktasya jantormṛtyorlokaṃ ko nu gacched anantam
- 17
लुब्धक उवाच
जानाम्येवं नेह गुणागुणज्ञाः सर्वे नियुक्ता गुरवो वै भवन्ति
स्वस्थस्यैते तूपदेशा भवन्ति तस्मात्क्षुद्रं सर्पम् एनं हनिष्ये
lubdhaka uvāca
jānāmyevaṃ neha guṇāguṇajñāḥ sarve niyuktā guravo vai bhavanti
svasthasyaite tūpadeśā bhavanti tasmātkṣudraṃ sarpam enaṃ haniṣye
- 18
समीप्सन्तः कालयोगं त्यजन्ति सद्यः शुचं त्वर्थविदस्त्यजन्ति
श्रेयः क्षयः शोचतां नित्यशो हि तस्मात्त्याज्यं जहि शोकं हते ऽस्मिन्
samīpsantaḥ kālayogaṃ tyajanti sadyaḥ śucaṃ tvarthavidastyajanti
śreyaḥ kṣayaḥ śocatāṃ nityaśo hi tasmāttyājyaṃ jahi śokaṃ hate 'smin
- 19
गौतम्युवाच
न चैवार्तिर्विद्यते ऽस्मद्विधानां धर्मारामः सततं सज्जनो हि
नित्यायस्तो बालजनो न चास्ति धर्मो ह्येष प्रभवाम्यस्य नाहम्
gautamyuvāca
na caivārtirvidyate 'smadvidhānāṃ dharmārāmaḥ satataṃ sajjano hi
nityāyasto bālajano na cāsti dharmo hyeṣa prabhavāmyasya nāham
- 20
न ब्राह्मणानां कोपो ऽस्ति कुतः कोपाच्च यातना
मार्दवात्क्षम्यतां साधो मुच्यताम् एष पन्नगः
na brāhmaṇānāṃ kopo 'sti kutaḥ kopācca yātanā
mārdavātkṣamyatāṃ sādho mucyatām eṣa pannagaḥ
- 21
लुब्धक उवाच
हत्वा लाभः श्रेय एवाव्ययं स्यात्सद्यो लाभो बलवद्भिः प्रशस्तः
कालाल्लाभो यस्तु सद्यो भवेत हते श्रेयः कुत्सिते त्वीदृशे स्यात्
lubdhaka uvāca
hatvā lābhaḥ śreya evāvyayaṃ syātsadyo lābho balavadbhiḥ praśastaḥ
kālāllābho yastu sadyo bhaveta hate śreyaḥ kutsite tvīdṛśe syāt
- 22
गौतम्युवाच
कार्थप्राप्तिर्गृह्य शत्रुं निहत्य का वा शान्तिः प्राप्य शत्रुं नमुक्त्वा
कस्मात्सौम्य भुजगे न क्षमेयं मोक्षं वा किं कारणं नास्य कुर्याम्
gautamyuvāca
kārthaprāptirgṛhya śatruṃ nihatya kā vā śāntiḥ prāpya śatruṃ namuktvā
kasmātsaumya bhujage na kṣameyaṃ mokṣaṃ vā kiṃ kāraṇaṃ nāsya kuryām
- 23
लुब्धक उवाच
अस्माद् एकस्माद्बहवो रक्षितव्या नैको बहुभ्यो गौतमि रक्षितव्यः
कृतागसं धर्मविदस्त्यजन्ति सरीसृपं पापम् इमं जहि त्वम्
lubdhaka uvāca
asmād ekasmādbahavo rakṣitavyā naiko bahubhyo gautami rakṣitavyaḥ
kṛtāgasaṃ dharmavidastyajanti sarīsṛpaṃ pāpam imaṃ jahi tvam
- 24
गौतम्युवाच
नास्मिन्हते पन्नगे पुत्रको मे सम्प्राप्स्यते लुब्धक जीवितं वै
गुणं चान्यं नास्य वधे प्रपश्ये तस्मात्सर्पं लुब्धक मुञ्च जीवम्
gautamyuvāca
nāsminhate pannage putrako me samprāpsyate lubdhaka jīvitaṃ vai
guṇaṃ cānyaṃ nāsya vadhe prapaśye tasmātsarpaṃ lubdhaka muñca jīvam
- 25
लुब्धक उवाच
वृत्रं हत्वा देवराट्श्रेष्ठभाग्वै यज्ञं हत्वा भागम् अवाप चैव
शूली देवो देववृत्तं कुरु त्वं क्षिप्रं सर्पं जहि मा भूद्विशङ्का
lubdhaka uvāca
vṛtraṃ hatvā devarāṭśreṣṭhabhāgvai yajñaṃ hatvā bhāgam avāpa caiva
śūlī devo devavṛttaṃ kuru tvaṃ kṣipraṃ sarpaṃ jahi mā bhūdviśaṅkā
- 26
भीष्म उवाच
असकृत्प्रोच्यमानापि गौतमी भुजगं प्रति
लुब्धकेन महाभागा पापे नैवाकरोन्मतिम्
bhīṣma uvāca
asakṛtprocyamānāpi gautamī bhujagaṃ prati
lubdhakena mahābhāgā pāpe naivākaronmatim
- 27
ईषद् उच्छ्वसमानस्तु कृच्छ्रात्संस्तभ्य पन्नगः
उत्ससर्ज गिरं मन्दां मानुषीं पाशपीडितः
īṣad ucchvasamānastu kṛcchrātsaṃstabhya pannagaḥ
utsasarja giraṃ mandāṃ mānuṣīṃ pāśapīḍitaḥ
- 28
को न्वर्जुनक दोषो ऽत्र विद्यते मम बालिश
अस्वतन्त्रं हि मां मृत्युर्विवशं यद् अचूचुदत्
ko nvarjunaka doṣo 'tra vidyate mama bāliśa
asvatantraṃ hi māṃ mṛtyurvivaśaṃ yad acūcudat
- 29
तस्यायं वचनाद्दष्टो न कोपेन न काम्यया
तस्य तत्किल्बिषं लुब्ध विद्यते यदि किल्बिषम्
tasyāyaṃ vacanāddaṣṭo na kopena na kāmyayā
tasya tatkilbiṣaṃ lubdha vidyate yadi kilbiṣam
- 30
लुब्धक उवाच
यद्यन्यवशगेनेदं कृतं ते पन्नगाशुभम्
कारणं वै त्वम् अप्यत्र तस्मात्त्वम् अपि किल्बिषी
lubdhaka uvāca
yadyanyavaśagenedaṃ kṛtaṃ te pannagāśubham
kāraṇaṃ vai tvam apyatra tasmāttvam api kilbiṣī

