57 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
उक्तं पितामहेनेदं गवां दानम् अनुत्तमम्
विशेषेण नरेन्द्राणाम् इति धर्मम् अवेक्षताम्
yudhiṣṭhira uvāca
uktaṃ pitāmahenedaṃ gavāṃ dānam anuttamam
viśeṣeṇa narendrāṇām iti dharmam avekṣatām
- 2
राज्यं हि सततं दुःखम् आश्रमाश्च सुदुर्विदाः
परिवारेण वै दुःखं दुर्धरं चाकृतात्मभिः
भूयिष्ठं च नरेन्द्राणां विद्यते न शुभा गतिः
rājyaṃ hi satataṃ duḥkham āśramāśca sudurvidāḥ
parivāreṇa vai duḥkhaṃ durdharaṃ cākṛtātmabhiḥ
bhūyiṣṭhaṃ ca narendrāṇāṃ vidyate na śubhā gatiḥ
- 3
पूयन्ते ते ऽत्र नियतं प्रयच्छन्तो वसुंधराम्
पूर्वं च कथिता धर्मास्त्वया मे कुरुनन्दन
pūyante te 'tra niyataṃ prayacchanto vasuṃdharām
pūrvaṃ ca kathitā dharmāstvayā me kurunandana
- 4
एवम् एव गवाम् उक्तं प्रदानं ते नृगेण ह
ऋषिणा नाचिकेतेन पूर्वम् एव निदर्शितम्
evam eva gavām uktaṃ pradānaṃ te nṛgeṇa ha
ṛṣiṇā nāciketena pūrvam eva nidarśitam
- 5
वेदोपनिषदे चैव सर्वकर्मसु दक्षिणा
सर्वक्रतुषु चोद्दिष्टं भूमिर्गावो ऽथ काञ्चनम्
vedopaniṣade caiva sarvakarmasu dakṣiṇā
sarvakratuṣu coddiṣṭaṃ bhūmirgāvo 'tha kāñcanam
- 6
तत्र श्रुतिस्तु परमा सुवर्णं दक्षिणेति वै
एतद् इच्छाम्यहं श्रोतुं पितामह यथातथम्
tatra śrutistu paramā suvarṇaṃ dakṣiṇeti vai
etad icchāmyahaṃ śrotuṃ pitāmaha yathātatham
- 7
किं सुवर्णं कथं जातं कस्मिन्काले किमात्मकम्
किं दानं किं फलं चैव कस्माच्च परम् उच्यते
kiṃ suvarṇaṃ kathaṃ jātaṃ kasminkāle kimātmakam
kiṃ dānaṃ kiṃ phalaṃ caiva kasmācca param ucyate
- 8
कस्माद्दानं सुवर्णस्य पूजयन्ति मनीषिणः
कस्माच्च दक्षिणार्थं तद्यज्ञकर्मसु शस्यते
kasmāddānaṃ suvarṇasya pūjayanti manīṣiṇaḥ
kasmācca dakṣiṇārthaṃ tadyajñakarmasu śasyate
- 9
कस्माच्च पावनं श्रेष्ठं भूमेर्गोभ्यश्च काञ्चनम्
परमं दक्षिणार्थे च तद्ब्रवीहि पितामह
kasmācca pāvanaṃ śreṣṭhaṃ bhūmergobhyaśca kāñcanam
paramaṃ dakṣiṇārthe ca tadbravīhi pitāmaha
- 10
भीष्म उवाच
शृणु राजन्न् अवहितो बहुकारणविस्तरम्
जातरूपसमुत्पत्तिम् अनुभूतं च यन्मया
bhīṣma uvāca
śṛṇu rājann avahito bahukāraṇavistaram
jātarūpasamutpattim anubhūtaṃ ca yanmayā
- 11
पिता मम महातेजाः शंतनुर्निधनं गतः
तस्य दित्सुर् अहं श्राद्धं गङ्गाद्वारम् उपागमम्
pitā mama mahātejāḥ śaṃtanurnidhanaṃ gataḥ
tasya ditsur ahaṃ śrāddhaṃ gaṅgādvāram upāgamam
- 12
तत्रागम्य पितुः पुत्र श्राद्धकर्म समारभम्
माता मे जाह्नवी चैव साहाय्यम् अकरोत्तदा
tatrāgamya pituḥ putra śrāddhakarma samārabham
mātā me jāhnavī caiva sāhāyyam akarottadā
- 13
ततो ऽग्रतस्तपःसिद्धान् उपवेश्य बहून् ऋषीन्
तोयप्रदानात्प्रभृति कार्याण्यहम् अथारभम्
tato 'gratastapaḥsiddhān upaveśya bahūn ṛṣīn
toyapradānātprabhṛti kāryāṇyaham athārabham
- 14
तत्समाप्य यथोद्दिष्टं पूर्वकर्म समाहितः
दातुं निर्वपणं सम्यग्यथावद् अहम् आरभम्
tatsamāpya yathoddiṣṭaṃ pūrvakarma samāhitaḥ
dātuṃ nirvapaṇaṃ samyagyathāvad aham ārabham
- 15
ततस्तं दर्भविन्यासं भित्त्वा सुरुचिराङ्गदः
प्रलम्बाभरणो बाहुर् उदतिष्ठद्विशां पते
tatastaṃ darbhavinyāsaṃ bhittvā surucirāṅgadaḥ
pralambābharaṇo bāhur udatiṣṭhadviśāṃ pate
- 16
तम् उत्थितम् अहं दृष्ट्वा परं विस्मयम् आगमम्
प्रतिग्रहीता साक्षान्मे पितेति भरतर्षभ
tam utthitam ahaṃ dṛṣṭvā paraṃ vismayam āgamam
pratigrahītā sākṣānme piteti bharatarṣabha
- 17
ततो मे पुनर् एवासीत्संज्ञा संचिन्त्य शास्त्रतः
नायं वेदेषु विहितो विधिर्हस्त इति प्रभो
पिण्डो देयो नरेणेह ततो मतिर् अभून्मम
tato me punar evāsītsaṃjñā saṃcintya śāstrataḥ
nāyaṃ vedeṣu vihito vidhirhasta iti prabho
piṇḍo deyo nareṇeha tato matir abhūnmama
- 18
साक्षान्नेह मनुष्यस्य पितरो ऽन्तर्हिताः क्वचित्
गृह्णन्ति विहितं त्वेवं पिण्डो देयः कुशेष्विति
sākṣānneha manuṣyasya pitaro 'ntarhitāḥ kvacit
gṛhṇanti vihitaṃ tvevaṃ piṇḍo deyaḥ kuśeṣviti
- 19
ततो ऽहं तद् अनादृत्य पितुर्हस्तनिदर्शनम्
शास्त्रप्रमाणात्सूक्ष्मं तु विधिं पार्थिव संस्मरन्
tato 'haṃ tad anādṛtya piturhastanidarśanam
śāstrapramāṇātsūkṣmaṃ tu vidhiṃ pārthiva saṃsmaran
- 20
ततो दर्भेषु तत्सर्वम् अददं भरतर्षभ
शास्त्रमार्गानुसारेण तद्विद्धि मनुजर्षभ
tato darbheṣu tatsarvam adadaṃ bharatarṣabha
śāstramārgānusāreṇa tadviddhi manujarṣabha
- 21
ततः सो ऽन्तर्हितो बाहुः पितुर्मम नराधिप
ततो मां दर्शयामासुः स्वप्नान्ते पितरस्तदा
tataḥ so 'ntarhito bāhuḥ piturmama narādhipa
tato māṃ darśayāmāsuḥ svapnānte pitarastadā
- 22
प्रीयमाणास्तु माम् ऊचुः प्रीताः स्म भरतर्षभ
विज्ञानेन तवानेन यन्न मुह्यसि धर्मतः
prīyamāṇāstu mām ūcuḥ prītāḥ sma bharatarṣabha
vijñānena tavānena yanna muhyasi dharmataḥ
- 23
त्वया हि कुर्वता शास्त्रं प्रमाणम् इह पार्थिव
आत्मा धर्मः श्रुतं वेदाः पितरश्च महर्षिभिः
tvayā hi kurvatā śāstraṃ pramāṇam iha pārthiva
ātmā dharmaḥ śrutaṃ vedāḥ pitaraśca maharṣibhiḥ
- 24
साक्षात्पितामहो ब्रह्मा गुरवो ऽथ प्रजापतिः
प्रमाणम् उपनीता वै स्थितिश्च न विचालिता
sākṣātpitāmaho brahmā guravo 'tha prajāpatiḥ
pramāṇam upanītā vai sthitiśca na vicālitā
- 25
तद् इदं सम्यग् आरब्धं त्वयाद्य भरतर्षभ
किं तु भूमेर्गवां चार्थे सुवर्णं दीयताम् इति
tad idaṃ samyag ārabdhaṃ tvayādya bharatarṣabha
kiṃ tu bhūmergavāṃ cārthe suvarṇaṃ dīyatām iti
- 26
एवं वयं च धर्मश्च सर्वे चास्मत्पितामहाः
पाविता वै भविष्यन्ति पावनं परमं हि तत्
evaṃ vayaṃ ca dharmaśca sarve cāsmatpitāmahāḥ
pāvitā vai bhaviṣyanti pāvanaṃ paramaṃ hi tat
- 27
दश पूर्वान्दश परांस्तथा संतारयन्ति ते
सुवर्णं ये प्रयच्छन्ति एवं मे पितरो ऽब्रुवन्
daśa pūrvāndaśa parāṃstathā saṃtārayanti te
suvarṇaṃ ye prayacchanti evaṃ me pitaro 'bruvan
- 28
ततो ऽहं विस्मितो राजन्प्रतिबुद्धो विशां पते
सुवर्णदाने ऽकरवं मतिं भरतसत्तम
tato 'haṃ vismito rājanpratibuddho viśāṃ pate
suvarṇadāne 'karavaṃ matiṃ bharatasattama
- 29
इतिहासम् इमं चापि शृणु राजन्पुरातनम्
जामदग्न्यं प्रति विभो धन्यम् आयुष्यम् एव च
itihāsam imaṃ cāpi śṛṇu rājanpurātanam
jāmadagnyaṃ prati vibho dhanyam āyuṣyam eva ca
- 30
जामदग्न्येन रामेण तीव्ररोषान्वितेन वै
त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवी कृता निःक्षत्रिया पुरा
jāmadagnyena rāmeṇa tīvraroṣānvitena vai
triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivī kṛtā niḥkṣatriyā purā

