28 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
प्रज्ञाश्रुताभ्यां वृत्तेन शीलेन च यथा भवान्
गुणैः समुदितः सर्वैर्वयसा च समन्वितः
तस्माद्भवन्तं पृच्छामि धर्मं धर्मभृतां वर
yudhiṣṭhira uvāca
prajñāśrutābhyāṃ vṛttena śīlena ca yathā bhavān
guṇaiḥ samuditaḥ sarvairvayasā ca samanvitaḥ
tasmādbhavantaṃ pṛcchāmi dharmaṃ dharmabhṛtāṃ vara
- 2
क्षत्रियो यदि वा वैश्यः शूद्रो वा राजसत्तम
ब्राह्मण्यं प्राप्नुयात्केन तन्मे व्याख्यातुम् अर्हसि
kṣatriyo yadi vā vaiśyaḥ śūdro vā rājasattama
brāhmaṇyaṃ prāpnuyātkena tanme vyākhyātum arhasi
- 3
तपसा वा सुमहता कर्मणा वा श्रुतेन वा
ब्राह्मण्यम् अथ चेद् इच्छेत्तन्मे ब्रूहि पितामह
tapasā vā sumahatā karmaṇā vā śrutena vā
brāhmaṇyam atha ced icchettanme brūhi pitāmaha
- 4
भीष्म उवाच
ब्राह्मण्यं तात दुष्प्रापं वर्णैः क्षत्रादिभिस्त्रिभिः
परं हि सर्वभूतानां स्थानम् एतद्युधिष्ठिर
bhīṣma uvāca
brāhmaṇyaṃ tāta duṣprāpaṃ varṇaiḥ kṣatrādibhistribhiḥ
paraṃ hi sarvabhūtānāṃ sthānam etadyudhiṣṭhira
- 5
बह्वीस्तु संसरन्योनीर्जायमानः पुनः पुनः
पर्याये तात कस्मिंश्चिद्ब्राह्मणो नाम जायते
bahvīstu saṃsaranyonīrjāyamānaḥ punaḥ punaḥ
paryāye tāta kasmiṃścidbrāhmaṇo nāma jāyate
- 6
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
मतङ्गस्य च संवादं गर्दभ्याश्च युधिष्ठिर
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
mataṅgasya ca saṃvādaṃ gardabhyāśca yudhiṣṭhira
- 7
द्विजातेः कस्यचित्तात तुल्यवर्णः सुतः प्रभुः
मतङ्गो नाम नाम्नाभूत्सर्वैः समुदितो गुणैः
dvijāteḥ kasyacittāta tulyavarṇaḥ sutaḥ prabhuḥ
mataṅgo nāma nāmnābhūtsarvaiḥ samudito guṇaiḥ
- 8
स यज्ञकारः कौन्तेय पित्रा सृष्टः परंतप
प्रायाद्गर्दभयुक्तेन रथेनेहाशुगामिना
sa yajñakāraḥ kaunteya pitrā sṛṣṭaḥ paraṃtapa
prāyādgardabhayuktena rathenehāśugāminā
- 9
स बालं गर्दभं राजन्वहन्तं मातुर् अन्तिके
निरविध्यत्प्रतोदेन नासिकायां पुनः पुनः
sa bālaṃ gardabhaṃ rājanvahantaṃ mātur antike
niravidhyatpratodena nāsikāyāṃ punaḥ punaḥ
- 10
तं तु तीव्रव्रणं दृष्ट्वा गर्दभी पुत्रगृद्धिनी
उवाच मा शुचः पुत्र चण्डालस्त्वाधितिष्ठति
taṃ tu tīvravraṇaṃ dṛṣṭvā gardabhī putragṛddhinī
uvāca mā śucaḥ putra caṇḍālastvādhitiṣṭhati
- 11
ब्राह्मणे दारुणं नास्ति मैत्रो ब्राह्मण उच्यते
आचार्यः सर्वभूतानां शास्ता किं प्रहरिष्यति
brāhmaṇe dāruṇaṃ nāsti maitro brāhmaṇa ucyate
ācāryaḥ sarvabhūtānāṃ śāstā kiṃ prahariṣyati
- 12
अयं तु पापप्रकृतिर्बाले न कुरुते दयाम्
स्वयोनिं मानयत्येष भावो भावं निगच्छति
ayaṃ tu pāpaprakṛtirbāle na kurute dayām
svayoniṃ mānayatyeṣa bhāvo bhāvaṃ nigacchati
- 13
एतच्छ्रुत्वा मतङ्गस्तु दारुणं रासभीवचः
अवतीर्य रथात्तूर्णं रासभीं प्रत्यभाषत
etacchrutvā mataṅgastu dāruṇaṃ rāsabhīvacaḥ
avatīrya rathāttūrṇaṃ rāsabhīṃ pratyabhāṣata
- 14
ब्रूहि रासभि कल्याणि माता मे येन दूषिता
कथं मां वेत्सि चण्डालं क्षिप्रं रासभि शंस मे
brūhi rāsabhi kalyāṇi mātā me yena dūṣitā
kathaṃ māṃ vetsi caṇḍālaṃ kṣipraṃ rāsabhi śaṃsa me
- 15
केन जातो ऽस्मि चण्डालो ब्राह्मण्यं येन मे ऽनशत्
तत्त्वेनैतन्महाप्राज्ञे ब्रूहि सर्वम् अशेषतः
kena jāto 'smi caṇḍālo brāhmaṇyaṃ yena me 'naśat
tattvenaitanmahāprājñe brūhi sarvam aśeṣataḥ
- 16
गर्दभ्युवाच
ब्राह्मण्यां वृषलेन त्वं मत्तायां नापितेन ह
जातस्त्वम् असि चण्डालो ब्राह्मण्यं तेन ते ऽनशत्
gardabhyuvāca
brāhmaṇyāṃ vṛṣalena tvaṃ mattāyāṃ nāpitena ha
jātastvam asi caṇḍālo brāhmaṇyaṃ tena te 'naśat
- 17
एवम् उक्तो मतङ्गस्तु प्रत्युपायाद्गृहं प्रति
तम् आगतम् अभिप्रेक्ष्य पिता वाक्यम् अथाब्रवीत्
evam ukto mataṅgastu pratyupāyādgṛhaṃ prati
tam āgatam abhiprekṣya pitā vākyam athābravīt
- 18
मया त्वं यज्ञसंसिद्धौ नियुक्तो गुरुकर्मणि
कस्मात्प्रतिनिवृत्तो ऽसि कच्चिन्न कुशलं तव
mayā tvaṃ yajñasaṃsiddhau niyukto gurukarmaṇi
kasmātpratinivṛtto 'si kaccinna kuśalaṃ tava
- 19
मतङ्ग उवाच
अयोनिर् अग्र्ययोनिर्वा यः स्यात्स कुशली भवेत्
कुशलं तु कुतस्तस्य यस्येयं जननी पितः
mataṅga uvāca
ayonir agryayonirvā yaḥ syātsa kuśalī bhavet
kuśalaṃ tu kutastasya yasyeyaṃ jananī pitaḥ
- 20
ब्राह्मण्यां वृषलाज्जातं पितर्वेदयतीह माम्
अमानुषी गर्दभीयं तस्मात्तप्स्ये तपो महत्
brāhmaṇyāṃ vṛṣalājjātaṃ pitarvedayatīha mām
amānuṣī gardabhīyaṃ tasmāttapsye tapo mahat
- 21
एवम् उक्त्वा स पितरं प्रतस्थे कृतनिश्चयः
ततो गत्वा महारण्यम् अतप्यत महत्तपः
evam uktvā sa pitaraṃ pratasthe kṛtaniścayaḥ
tato gatvā mahāraṇyam atapyata mahattapaḥ
- 22
ततः संतापयामास विबुधांस्तपसान्वितः
मतङ्गः सुसुखं प्रेप्सुः स्थानं सुचरिताद् अपि
tataḥ saṃtāpayāmāsa vibudhāṃstapasānvitaḥ
mataṅgaḥ susukhaṃ prepsuḥ sthānaṃ sucaritād api
- 23
तं तथा तपसा युक्तम् उवाच हरिवाहनः
मतङ्ग तप्यसे किं त्वं भोगान् उत्सृज्य मानुषान्
taṃ tathā tapasā yuktam uvāca harivāhanaḥ
mataṅga tapyase kiṃ tvaṃ bhogān utsṛjya mānuṣān
- 24
वरं ददानि ते हन्त वृणीष्व त्वं यद् इच्छसि
यच्चाप्यवाप्यम् अन्यत्ते सर्वं प्रब्रूहि माचिरम्
varaṃ dadāni te hanta vṛṇīṣva tvaṃ yad icchasi
yaccāpyavāpyam anyatte sarvaṃ prabrūhi māciram
- 25
मतङ्ग उवाच
ब्राह्मण्यं कामयानो ऽहम् इदम् आरब्धवांस्तपः
गच्छेयं तद् अवाप्येह वर एष वृतो मया
mataṅga uvāca
brāhmaṇyaṃ kāmayāno 'ham idam ārabdhavāṃstapaḥ
gaccheyaṃ tad avāpyeha vara eṣa vṛto mayā
- 26
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं तम् उवाच पुरंदरः
ब्राह्मण्यं प्रार्थयानस्त्वम् अप्राप्यम् अकृतात्मभिः
etacchrutvā tu vacanaṃ tam uvāca puraṃdaraḥ
brāhmaṇyaṃ prārthayānastvam aprāpyam akṛtātmabhiḥ
- 27
श्रेष्ठं यत्सर्वभूतेषु तपो यन्नातिवर्तते
तदग्र्यं प्रार्थयानस्त्वम् अचिराद्विनशिष्यसि
śreṣṭhaṃ yatsarvabhūteṣu tapo yannātivartate
tadagryaṃ prārthayānastvam acirādvinaśiṣyasi
- 28
देवतासुरमर्त्येषु यत्पवित्रं परं स्मृतम्
चण्डालयोनौ जातेन न तत्प्राप्यं कथंचन
devatāsuramartyeṣu yatpavitraṃ paraṃ smṛtam
caṇḍālayonau jātena na tatprāpyaṃ kathaṃcana

