113 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
पितामह महाबाहो सर्वशास्त्रविशारद
श्रोतुम् इच्छामि मर्त्यानां संसारविधिम् उत्तमम्
yudhiṣṭhira uvāca
pitāmaha mahābāho sarvaśāstraviśārada
śrotum icchāmi martyānāṃ saṃsāravidhim uttamam
- 2
केन वृत्तेन राजेन्द्र वर्तमाना नरा युधि
प्राप्नुवन्त्युत्तमं स्वर्गं कथं च नरकं नृप
kena vṛttena rājendra vartamānā narā yudhi
prāpnuvantyuttamaṃ svargaṃ kathaṃ ca narakaṃ nṛpa
- 3
मृतं शरीरम् उत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं जनाः
प्रयान्त्यमुं लोकम् इतः को वै तान् अनुगच्छति
mṛtaṃ śarīram utsṛjya kāṣṭhaloṣṭasamaṃ janāḥ
prayāntyamuṃ lokam itaḥ ko vai tān anugacchati
- 4
भीष्म उवाच
असावायाति भगवान्बृहस्पतिर् उदारधीः
पृच्छैनं सुमहाभागम् एतद्गुह्यं सनातनम्
bhīṣma uvāca
asāvāyāti bhagavānbṛhaspatir udāradhīḥ
pṛcchainaṃ sumahābhāgam etadguhyaṃ sanātanam
- 5
नैतद् अन्येन शक्यं हि वक्तुं केनचिद् अद्य वै
वक्ता बृहस्पतिसमो न ह्यन्यो विद्यते क्वचित्
naitad anyena śakyaṃ hi vaktuṃ kenacid adya vai
vaktā bṛhaspatisamo na hyanyo vidyate kvacit
- 6
वैशंपायन उवाच
तयोः संवदतोर् एवं पार्थगाङ्गेययोस्तदा
आजगाम विशुद्धात्मा भगवान्स बृहस्पतिः
vaiśaṃpāyana uvāca
tayoḥ saṃvadator evaṃ pārthagāṅgeyayostadā
ājagāma viśuddhātmā bhagavānsa bṛhaspatiḥ
- 7
ततो राजा समुत्थाय धृतराष्ट्रपुरोगमः
पूजाम् अनुपमां चक्रे सर्वे ते च सभासदः
tato rājā samutthāya dhṛtarāṣṭrapurogamaḥ
pūjām anupamāṃ cakre sarve te ca sabhāsadaḥ
- 8
ततो धर्मसुतो राजा भगवन्तं बृहस्पतिम्
उपगम्य यथान्यायं प्रश्नं पप्रच्छ सुव्रतः
tato dharmasuto rājā bhagavantaṃ bṛhaspatim
upagamya yathānyāyaṃ praśnaṃ papraccha suvrataḥ
- 9
युधिष्ठिर उवाच
भगवन्सर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्रविशारद
मर्त्यस्य कः सहायो वै पिता माता सुतो गुरुः
yudhiṣṭhira uvāca
bhagavansarvadharmajña sarvaśāstraviśārada
martyasya kaḥ sahāyo vai pitā mātā suto guruḥ
- 10
मृतं शरीरम् उत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं जनाः
गच्छन्त्यमुत्रलोकं वै क एनम् अनुगच्छति
mṛtaṃ śarīram utsṛjya kāṣṭhaloṣṭasamaṃ janāḥ
gacchantyamutralokaṃ vai ka enam anugacchati
- 11
बृहस्पतिर् उवाच
एकः प्रसूतो राजेन्द्र जन्तुर् एको विनश्यति
एकस्तरति दुर्गाणि गच्छत्येकश्च दुर्गतिम्
bṛhaspatir uvāca
ekaḥ prasūto rājendra jantur eko vinaśyati
ekastarati durgāṇi gacchatyekaśca durgatim
- 12
असहायः पिता माता तथा भ्राता सुतो गुरुः
ज्ञातिसंबन्धिवर्गश्च मित्रवर्गस्तथैव च
asahāyaḥ pitā mātā tathā bhrātā suto guruḥ
jñātisaṃbandhivargaśca mitravargastathaiva ca
- 13
मृतं शरीरम् उत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं जनाः
मुहूर्तम् उपतिष्ठन्ति ततो यान्ति पराङ्मुखाः
तैस्तच्छरीरम् उत्सृष्टं धर्म एको ऽनुगच्छति
mṛtaṃ śarīram utsṛjya kāṣṭhaloṣṭasamaṃ janāḥ
muhūrtam upatiṣṭhanti tato yānti parāṅmukhāḥ
taistaccharīram utsṛṣṭaṃ dharma eko 'nugacchati
- 14
तस्माद्धर्मः सहायार्थे सेवितव्यः सदा नृभिः
प्राणी धर्मसमायुक्तो गच्छते स्वर्गतिं पराम्
तथैवाधर्मसंयुक्तो नरकायोपपद्यते
tasmāddharmaḥ sahāyārthe sevitavyaḥ sadā nṛbhiḥ
prāṇī dharmasamāyukto gacchate svargatiṃ parām
tathaivādharmasaṃyukto narakāyopapadyate
- 15
तस्मान्न्यायागतैर् अर्थैर्धर्मं सेवेत पण्डितः
धर्म एको मनुष्याणां सहायः पारलौकिकः
tasmānnyāyāgatair arthairdharmaṃ seveta paṇḍitaḥ
dharma eko manuṣyāṇāṃ sahāyaḥ pāralaukikaḥ
- 16
लोभान्मोहाद् अनुक्रोशाद्भयाद्वाप्यबहुश्रुतः
नरः करोत्यकार्याणि परार्थे लोभमोहितः
lobhānmohād anukrośādbhayādvāpyabahuśrutaḥ
naraḥ karotyakāryāṇi parārthe lobhamohitaḥ
- 17
धर्मश्चार्थश्च कामश्च त्रितयं जीविते फलम्
एतत्त्रयम् अवाप्तव्यम् अधर्मपरिवर्जितम्
dharmaścārthaśca kāmaśca tritayaṃ jīvite phalam
etattrayam avāptavyam adharmaparivarjitam
- 18
युधिष्ठिर उवाच
श्रुतं भगवतो वाक्यं धर्मयुक्तं परं हितम्
शरीरविचयं ज्ञातुं बुद्धिस्तु मम जायते
yudhiṣṭhira uvāca
śrutaṃ bhagavato vākyaṃ dharmayuktaṃ paraṃ hitam
śarīravicayaṃ jñātuṃ buddhistu mama jāyate
- 19
मृतं शरीररहितं सूक्ष्मम् अव्यक्ततां गतम्
अचक्षुर्विषयं प्राप्तं कथं धर्मो ऽनुगच्छति
mṛtaṃ śarīrarahitaṃ sūkṣmam avyaktatāṃ gatam
acakṣurviṣayaṃ prāptaṃ kathaṃ dharmo 'nugacchati
- 20
बृहस्पतिर् उवाच
पृथिवी वायुर् आकाशम् आपो ज्योतिश्च पञ्चमम्
बुद्धिर् आत्मा च सहिता धर्मं पश्यन्ति नित्यदा
bṛhaspatir uvāca
pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiśca pañcamam
buddhir ātmā ca sahitā dharmaṃ paśyanti nityadā
- 21
प्राणिनाम् इह सर्वेषां साक्षिभूतानि चानिशम्
एतैश्च स ह धर्मो ऽपि तं जीवम् अनुगच्छति
prāṇinām iha sarveṣāṃ sākṣibhūtāni cāniśam
etaiśca sa ha dharmo 'pi taṃ jīvam anugacchati
- 22
त्वगस्थिमांसं शुक्रं च शोणितं च महामते
शरीरं वर्जयन्त्येते जीवितेन विवर्जितम्
tvagasthimāṃsaṃ śukraṃ ca śoṇitaṃ ca mahāmate
śarīraṃ varjayantyete jīvitena vivarjitam
- 23
ततो धर्मसमायुक्तः स जीवः सुखम् एधते
इह लोके परे चैव किं भूयः कथयामि ते
tato dharmasamāyuktaḥ sa jīvaḥ sukham edhate
iha loke pare caiva kiṃ bhūyaḥ kathayāmi te
- 24
युधिष्ठिर उवाच
अनुदर्शितं भगवता यथा धर्मो ऽनुगच्छति
एतत्तु ज्ञातुम् इच्छामि कथं रेतः प्रवर्तते
yudhiṣṭhira uvāca
anudarśitaṃ bhagavatā yathā dharmo 'nugacchati
etattu jñātum icchāmi kathaṃ retaḥ pravartate
- 25
बृहस्पतिर् उवाच
अन्नम् अश्नन्ति ये देवाः शरीरस्था नरेश्वर
पृथिवी वायुर् आकाशम् आपो ज्योतिर्मनस्तथा
bṛhaspatir uvāca
annam aśnanti ye devāḥ śarīrasthā nareśvara
pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotirmanastathā
- 26
ततस्तृप्तेषु राजेन्द्र तेषु भूतेषु पञ्चसु
मनःषष्ठेषु शुद्धात्मन्रेतः सम्पद्यते महत्
tatastṛpteṣu rājendra teṣu bhūteṣu pañcasu
manaḥṣaṣṭheṣu śuddhātmanretaḥ sampadyate mahat
- 27
ततो गर्भः सम्भवति स्त्रीपुंसोः पार्थ संगमे
एतत्ते सर्वम् आख्यातं किं भूयः श्रोतुम् इच्छसि
tato garbhaḥ sambhavati strīpuṃsoḥ pārtha saṃgame
etatte sarvam ākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi
- 28
युधिष्ठिर उवाच
आख्यातम् एतद्भवता गर्भः संजायते यथा
यथा जातस्तु पुरुषः प्रपद्यति तद् उच्यताम्
yudhiṣṭhira uvāca
ākhyātam etadbhavatā garbhaḥ saṃjāyate yathā
yathā jātastu puruṣaḥ prapadyati tad ucyatām
- 29
बृहस्पतिर् उवाच
आसन्नमात्रः सततं तैर्भूतैर् अभिभूयते
विप्रमुक्तश्च तैर्भूतैः पुनर्यात्यपरां गतिम्
स तु भूतसमायुक्तः प्राप्नुते जीव एव ह
bṛhaspatir uvāca
āsannamātraḥ satataṃ tairbhūtair abhibhūyate
vipramuktaśca tairbhūtaiḥ punaryātyaparāṃ gatim
sa tu bhūtasamāyuktaḥ prāpnute jīva eva ha
- 30
ततो ऽस्य कर्म पश्यन्ति शुभं वा यदि वाशुभम्
देवताः पञ्चभूतस्थाः किं भूयः श्रोतुम् इच्छसि
tato 'sya karma paśyanti śubhaṃ vā yadi vāśubham
devatāḥ pañcabhūtasthāḥ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi

