39 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
संशयो मे महाप्राज्ञ सुमहान्सागरोपमः
तन्मे शृणु महाबाहो श्रुत्वा चाख्यातुम् अर्हसि
yudhiṣṭhira uvāca
saṃśayo me mahāprājña sumahānsāgaropamaḥ
tanme śṛṇu mahābāho śrutvā cākhyātum arhasi
- 2
कौतूहलं मे सुमहज्जामदग्न्यं प्रति प्रभो
रामं धर्मभृतां श्रेष्ठं तन्मे व्याख्यातुम् अर्हसि
kautūhalaṃ me sumahajjāmadagnyaṃ prati prabho
rāmaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaṃ tanme vyākhyātum arhasi
- 3
कथम् एष समुत्पन्नो रामः सत्यपराक्रमः
कथं ब्रह्मर्षिवंशे च क्षत्रधर्मा व्यजायत
katham eṣa samutpanno rāmaḥ satyaparākramaḥ
kathaṃ brahmarṣivaṃśe ca kṣatradharmā vyajāyata
- 4
तद् अस्य संभवं राजन्निखिलेनानुकीर्तय
कौशिकाच्च कथं वंशात्क्षत्राद्वै ब्राह्मणो ऽभवत्
tad asya saṃbhavaṃ rājannikhilenānukīrtaya
kauśikācca kathaṃ vaṃśātkṣatrādvai brāhmaṇo 'bhavat
- 5
अहो प्रभावः सुमहान् आसीद्वै सुमहात्मनोः
रामस्य च नरव्याघ्र विश्वामित्रस्य चैव ह
aho prabhāvaḥ sumahān āsīdvai sumahātmanoḥ
rāmasya ca naravyāghra viśvāmitrasya caiva ha
- 6
कथं पुत्रान् अतिक्रम्य तेषां नप्तृष्वथाभवत्
एष दोषः सुतान्हित्वा तन्मे व्याख्यातुम् अर्हसि
kathaṃ putrān atikramya teṣāṃ naptṛṣvathābhavat
eṣa doṣaḥ sutānhitvā tanme vyākhyātum arhasi
- 7
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
च्यवनस्य च संवादं कुशिकस्य च भारत
bhīṣma uvāca
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
cyavanasya ca saṃvādaṃ kuśikasya ca bhārata
- 8
एतं दोषं पुरा दृष्ट्वा भार्गवश्च्यवनस्तदा
आगामिनं महाबुद्धिः स्ववंशे मुनिपुंगवः
etaṃ doṣaṃ purā dṛṣṭvā bhārgavaścyavanastadā
āgāminaṃ mahābuddhiḥ svavaṃśe munipuṃgavaḥ
- 9
संचिन्त्य मनसा सर्वं गुणदोषबलाबलम्
दग्धुकामः कुलं सर्वं कुशिकानां तपोधनः
saṃcintya manasā sarvaṃ guṇadoṣabalābalam
dagdhukāmaḥ kulaṃ sarvaṃ kuśikānāṃ tapodhanaḥ
- 10
च्यवनस्तम् अनुप्राप्य कुशिकं वाक्यम् अब्रवीत्
वस्तुम् इच्छा समुत्पन्ना त्वया सह ममानघ
cyavanastam anuprāpya kuśikaṃ vākyam abravīt
vastum icchā samutpannā tvayā saha mamānagha
- 11
कुशिक उवाच
भगवन्सहधर्मो ऽयं पण्डितैर् इह धार्यते
प्रदानकाले कन्यानाम् उच्यते च सदा बुधैः
kuśika uvāca
bhagavansahadharmo 'yaṃ paṇḍitair iha dhāryate
pradānakāle kanyānām ucyate ca sadā budhaiḥ
- 12
यत्तु तावद् अतिक्रान्तं धर्मद्वारं तपोधन
तत्कार्यं प्रकरिष्यामि तद् अनुज्ञातुम् अर्हसि
yattu tāvad atikrāntaṃ dharmadvāraṃ tapodhana
tatkāryaṃ prakariṣyāmi tad anujñātum arhasi
- 13
भीष्म उवाच
अथासनम् उपादाय च्यवनस्य महामुनेः
कुशिको भार्यया सार्धम् आजगाम यतो मुनिः
bhīṣma uvāca
athāsanam upādāya cyavanasya mahāmuneḥ
kuśiko bhāryayā sārdham ājagāma yato muniḥ
- 14
प्रगृह्य राजा भृङ्गारं पाद्यम् अस्मै न्यवेदयत्
कारयामास सर्वाश्च क्रियास्तस्य महात्मनः
pragṛhya rājā bhṛṅgāraṃ pādyam asmai nyavedayat
kārayāmāsa sarvāśca kriyāstasya mahātmanaḥ
- 15
ततः स राजा च्यवनं मधुपर्कं यथाविधि
प्रत्यग्राहयद् अव्यग्रो महात्मा नियतव्रतः
tataḥ sa rājā cyavanaṃ madhuparkaṃ yathāvidhi
pratyagrāhayad avyagro mahātmā niyatavrataḥ
- 16
सत्कृत्य स तथा विप्रम् इदं वचनम् अब्रवीत्
भगवन्परवन्तौ स्वो ब्रूहि किं करवावहे
satkṛtya sa tathā vipram idaṃ vacanam abravīt
bhagavanparavantau svo brūhi kiṃ karavāvahe
- 17
यदि राज्यं यदि धनं यदि गाः संशितव्रत
यज्ञदानानि च तथा ब्रूहि सर्वं ददामि ते
yadi rājyaṃ yadi dhanaṃ yadi gāḥ saṃśitavrata
yajñadānāni ca tathā brūhi sarvaṃ dadāmi te
- 18
इदं गृहम् इदं राज्यम् इदं धर्मासनं च ते
राजा त्वम् असि शाध्युर्वीं भृत्यो ऽहं परवांस्त्वयि
idaṃ gṛham idaṃ rājyam idaṃ dharmāsanaṃ ca te
rājā tvam asi śādhyurvīṃ bhṛtyo 'haṃ paravāṃstvayi
- 19
एवम् उक्ते ततो वाक्ये च्यवनो भार्गवस्तदा
कुशिकं प्रत्युवाचेदं मुदा परमया युतः
evam ukte tato vākye cyavano bhārgavastadā
kuśikaṃ pratyuvācedaṃ mudā paramayā yutaḥ
- 20
न राज्यं कामये राजन्न धनं न च योषितः
न च गा न च ते देशान्न यज्ञाञ्श्रूयताम् इदम्
na rājyaṃ kāmaye rājanna dhanaṃ na ca yoṣitaḥ
na ca gā na ca te deśānna yajñāñśrūyatām idam
- 21
नियमं कंचिद् आरप्स्ये युवयोर्यदि रोचते
परिचर्यो ऽस्मि यत्ताभ्यां युवाभ्याम् अविशङ्कया
niyamaṃ kaṃcid ārapsye yuvayoryadi rocate
paricaryo 'smi yattābhyāṃ yuvābhyām aviśaṅkayā
- 22
एवम् उक्ते तदा तेन दंपती तौ जहर्षतुः
प्रत्यब्रूतां च तम् ऋषिम् एवम् अस्त्विति भारत
evam ukte tadā tena daṃpatī tau jaharṣatuḥ
pratyabrūtāṃ ca tam ṛṣim evam astviti bhārata
- 23
अथ तं कुशिको हृष्टः प्रावेशयद् अनुत्तमम्
गृहोद्देशं ततस्तत्र दर्शनीयम् अदर्शयत्
atha taṃ kuśiko hṛṣṭaḥ prāveśayad anuttamam
gṛhoddeśaṃ tatastatra darśanīyam adarśayat
- 24
इयं शय्या भगवतो यथाकामम् इहोष्यताम्
प्रयतिष्यावहे प्रीतिम् आहर्तुं ते तपोधन
iyaṃ śayyā bhagavato yathākāmam ihoṣyatām
prayatiṣyāvahe prītim āhartuṃ te tapodhana
- 25
अथ सूर्यो ऽतिचक्राम तेषां संवदतां तथा
अथर्षिश्चोदयामास पानम् अन्नं तथैव च
atha sūryo 'ticakrāma teṣāṃ saṃvadatāṃ tathā
atharṣiścodayāmāsa pānam annaṃ tathaiva ca
- 26
तम् अपृच्छत्ततो राजा कुशिकः प्रणतस्तदा
किम् अन्नजातम् इष्टं ते किम् उपस्थापयाम्यहम्
tam apṛcchattato rājā kuśikaḥ praṇatastadā
kim annajātam iṣṭaṃ te kim upasthāpayāmyaham
- 27
ततः स परया प्रीत्या प्रत्युवाच जनाधिपम्
औपपत्तिकम् आहारं प्रयच्छस्वेति भारत
tataḥ sa parayā prītyā pratyuvāca janādhipam
aupapattikam āhāraṃ prayacchasveti bhārata
- 28
तद्वचः पूजयित्वा तु तथेत्याह स पार्थिवः
यथोपपन्नं चाहारं तस्मै प्रादाज्जनाधिपः
tadvacaḥ pūjayitvā tu tathetyāha sa pārthivaḥ
yathopapannaṃ cāhāraṃ tasmai prādājjanādhipaḥ
- 29
ततः स भगवान्भुक्त्वा दंपती प्राह धर्मवित्
स्वप्तुम् इच्छाम्यहं निद्रा बाधते माम् इति प्रभो
tataḥ sa bhagavānbhuktvā daṃpatī prāha dharmavit
svaptum icchāmyahaṃ nidrā bādhate mām iti prabho
- 30
ततः शय्यागृहं प्राप्य भगवान् ऋषिसत्तमः
संविवेश नरेन्द्रस्तु सपत्नीकः स्थितो ऽभवत्
tataḥ śayyāgṛhaṃ prāpya bhagavān ṛṣisattamaḥ
saṃviveśa narendrastu sapatnīkaḥ sthito 'bhavat

