44 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छन्ति दानानि विविधानि च
दातृप्रतिग्रहीत्रोर्वा को विशेषः पितामह
yudhiṣṭhira uvāca
brāhmaṇebhyaḥ prayacchanti dānāni vividhāni ca
dātṛpratigrahītrorvā ko viśeṣaḥ pitāmaha
- 2
भीष्म उवाच
साधोर्यः प्रतिगृह्णीयात्तथैवासाधुतो द्विजः
गुणवत्यल्पदोषः स्यान्निर्गुणे तु निमज्जति
bhīṣma uvāca
sādhoryaḥ pratigṛhṇīyāttathaivāsādhuto dvijaḥ
guṇavatyalpadoṣaḥ syānnirguṇe tu nimajjati
- 3
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
वृषादर्भेश्च संवादं सप्तर्षीणां च भारत
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
vṛṣādarbheśca saṃvādaṃ saptarṣīṇāṃ ca bhārata
- 4
कश्यपो ऽत्रिर्वसिष्ठश्च भरद्वाजो ऽथ गौतमः
विश्वामित्रो जमदग्निः साध्वी चैवाप्यरुन्धती
kaśyapo 'trirvasiṣṭhaśca bharadvājo 'tha gautamaḥ
viśvāmitro jamadagniḥ sādhvī caivāpyarundhatī
- 5
सर्वेषाम् अथ तेषां तु गण्डाभूत्कर्मकारिका
शूद्रः पशुसखश्चैव भर्ता चास्या बभूव ह
sarveṣām atha teṣāṃ tu gaṇḍābhūtkarmakārikā
śūdraḥ paśusakhaścaiva bhartā cāsyā babhūva ha
- 6
ते वै सर्वे तपस्यन्तः पुरा चेरुर्महीम् इमाम्
समाधिनोपशिक्षन्तो ब्रह्मलोकं सनातनम्
te vai sarve tapasyantaḥ purā cerurmahīm imām
samādhinopaśikṣanto brahmalokaṃ sanātanam
- 7
अथाभवद् अनावृष्टिर्महती कुरुनन्दन
कृच्छ्रप्राणो ऽभवद्यत्र लोको ऽयं वै क्षुधान्वितः
athābhavad anāvṛṣṭirmahatī kurunandana
kṛcchraprāṇo 'bhavadyatra loko 'yaṃ vai kṣudhānvitaḥ
- 8
कस्मिंश्चिच्च पुरा यज्ञे याज्येन शिबिसूनुना
दक्षिणार्थे ऽथ ऋत्विग्भ्यो दत्तः पुत्रो निजः किल
kasmiṃścicca purā yajñe yājyena śibisūnunā
dakṣiṇārthe 'tha ṛtvigbhyo dattaḥ putro nijaḥ kila
- 9
तस्मिन्काले ऽथ सो ऽल्पायुर्दिष्टान्तम् अगमत्प्रभो
ते तं क्षुधाभिसंतप्ताः परिवार्योपतस्थिरे
tasminkāle 'tha so 'lpāyurdiṣṭāntam agamatprabho
te taṃ kṣudhābhisaṃtaptāḥ parivāryopatasthire
- 10
याज्यात्मजम् अथो दृष्ट्वा गतासुम् ऋषिसत्तमाः
अपचन्त तदा स्थाल्यां क्षुधार्ताः किल भारत
yājyātmajam atho dṛṣṭvā gatāsum ṛṣisattamāḥ
apacanta tadā sthālyāṃ kṣudhārtāḥ kila bhārata
- 11
निराद्ये मर्त्यलोके ऽस्मिन्न् आत्मानं ते परीप्सवः
कृच्छ्राम् आपेदिरे वृत्तिम् अन्नहेतोस्तपस्विनः
nirādye martyaloke 'sminn ātmānaṃ te parīpsavaḥ
kṛcchrām āpedire vṛttim annahetostapasvinaḥ
- 12
अटमानो ऽथ तान्मार्गे पचमानान्महीपतिः
राजा शैब्यो वृषादर्भिः क्लिश्यमानान्ददर्श ह
aṭamāno 'tha tānmārge pacamānānmahīpatiḥ
rājā śaibyo vṛṣādarbhiḥ kliśyamānāndadarśa ha
- 13
वृषादर्भिर् उवाच
प्रतिग्रहस्तारयति पुष्टिर्वै प्रतिगृह्णताम्
मयि यद्विद्यते वित्तं तच्छृणुध्वं तपोधनाः
vṛṣādarbhir uvāca
pratigrahastārayati puṣṭirvai pratigṛhṇatām
mayi yadvidyate vittaṃ tacchṛṇudhvaṃ tapodhanāḥ
- 14
प्रियो हि मे ब्राह्मणो याचमानो दद्याम् अहं वो ऽश्वतरीसहस्रम्
एकैकशः सवृषाः सम्प्रसूताः सर्वेषां वै शीघ्रगाः श्वेतलोमाः
priyo hi me brāhmaṇo yācamāno dadyām ahaṃ vo 'śvatarīsahasram
ekaikaśaḥ savṛṣāḥ samprasūtāḥ sarveṣāṃ vai śīghragāḥ śvetalomāḥ
- 15
कुलंभरान् अनडुहः शतंशतान्धुर्याञ्शुभान्सर्वशो ऽहं ददानि
पृथ्वीवाहान्पीवरांश्चैव तावद् अग्र्या गृष्ट्यो धेनवः सुव्रताश्च
kulaṃbharān anaḍuhaḥ śataṃśatāndhuryāñśubhānsarvaśo 'haṃ dadāni
pṛthvīvāhānpīvarāṃścaiva tāvad agryā gṛṣṭyo dhenavaḥ suvratāśca
- 16
वरान्ग्रामान्व्रीहियवं रसांश्च रत्नं चान्यद्दुर्लभं किं ददानि
मा स्माभक्ष्ये भावम् एवं कुरुध्वं पुष्ट्यर्थं वै किं प्रयच्छाम्यहं वः
varāngrāmānvrīhiyavaṃ rasāṃśca ratnaṃ cānyaddurlabhaṃ kiṃ dadāni
mā smābhakṣye bhāvam evaṃ kurudhvaṃ puṣṭyarthaṃ vai kiṃ prayacchāmyahaṃ vaḥ
- 17
ऋषय ऊचुः
राजन्प्रतिग्रहो राज्ञो मध्वास्वादो विषोपमः
तज्जानमानः कस्मात्त्वं कुरुषे नः प्रलोभनम्
ṛṣaya ūcuḥ
rājanpratigraho rājño madhvāsvādo viṣopamaḥ
tajjānamānaḥ kasmāttvaṃ kuruṣe naḥ pralobhanam
- 18
क्षत्रं हि दैवतम् इव ब्राह्मणं समुपाश्रितम्
अमलो ह्येष तपसा प्रीतः प्रीणाति देवताः
kṣatraṃ hi daivatam iva brāhmaṇaṃ samupāśritam
amalo hyeṣa tapasā prītaḥ prīṇāti devatāḥ
- 19
अह्नापीह तपो जातु ब्राह्मणस्योपजायते
तद्दाव इव निर्दह्यात्प्राप्तो राजप्रतिग्रहः
ahnāpīha tapo jātu brāhmaṇasyopajāyate
taddāva iva nirdahyātprāpto rājapratigrahaḥ
- 20
कुशलं सह दानेन राजन्न् अस्तु सदा तव
अर्थिभ्यो दीयतां सर्वम् इत्युक्त्वा ते ततो ययुः
kuśalaṃ saha dānena rājann astu sadā tava
arthibhyo dīyatāṃ sarvam ityuktvā te tato yayuḥ
- 21
अपक्वम् एव तन्मांसम् अभूत्तेषां च धीमताम्
अथ हित्वा ययुः सर्वे वनम् आहारकाङ्क्षिणः
apakvam eva tanmāṃsam abhūtteṣāṃ ca dhīmatām
atha hitvā yayuḥ sarve vanam āhārakāṅkṣiṇaḥ
- 22
ततः प्रचोदिता राज्ञा वनं गत्वास्य मन्त्रिणः
प्रचीयोदुम्बराणि स्म दानं दातुं प्रचक्रमुः
tataḥ pracoditā rājñā vanaṃ gatvāsya mantriṇaḥ
pracīyodumbarāṇi sma dānaṃ dātuṃ pracakramuḥ
- 23
उदुम्बराण्यथान्यानि हेमगर्भाण्युपाहरन्
भृत्यास्तेषां ततस्तानि प्रग्राहितुम् उपाद्रवन्
udumbarāṇyathānyāni hemagarbhāṇyupāharan
bhṛtyāsteṣāṃ tatastāni pragrāhitum upādravan
- 24
गुरूणीति विदित्वाथ न ग्राह्याण्यत्रिर् अब्रवीत्
न स्म हे मूढविज्ञाना न स्म हे मन्दबुद्धयः
हैमानीमानि जानीमः प्रतिबुद्धाः स्म जागृमः
gurūṇīti viditvātha na grāhyāṇyatrir abravīt
na sma he mūḍhavijñānā na sma he mandabuddhayaḥ
haimānīmāni jānīmaḥ pratibuddhāḥ sma jāgṛmaḥ
- 25
इह ह्येतद् उपादत्तं प्रेत्य स्यात्कटुकोदयम्
अप्रतिग्राह्यम् एवैतत्प्रेत्य चेह सुखेप्सुना
iha hyetad upādattaṃ pretya syātkaṭukodayam
apratigrāhyam evaitatpretya ceha sukhepsunā
- 26
वसिष्ठ उवाच
शतेन निष्कं गणितं सहस्रेण च संमितम्
यथा बहु प्रतीच्छन्हि पापिष्ठां लभते गतिम्
vasiṣṭha uvāca
śatena niṣkaṃ gaṇitaṃ sahasreṇa ca saṃmitam
yathā bahu pratīcchanhi pāpiṣṭhāṃ labhate gatim
- 27
कश्यप उवाच
यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः
सर्वं तन्नालम् एकस्य तस्माद्विद्वाञ्शमं व्रजेत्
kaśyapa uvāca
yatpṛthivyāṃ vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ
sarvaṃ tannālam ekasya tasmādvidvāñśamaṃ vrajet
- 28
भरद्वाज उवाच
उत्पन्नस्य रुरोः शृङ्गं वर्धमानस्य वर्धते
प्रार्थना पुरुषस्येव तस्य मात्रा न विद्यते
bharadvāja uvāca
utpannasya ruroḥ śṛṅgaṃ vardhamānasya vardhate
prārthanā puruṣasyeva tasya mātrā na vidyate
- 29
गौतम उवाच
न तल्लोके द्रव्यम् अस्ति यल्लोकं प्रतिपूरयेत्
समुद्रकल्पः पुरुषो न कदाचन पूर्यते
gautama uvāca
na talloke dravyam asti yallokaṃ pratipūrayet
samudrakalpaḥ puruṣo na kadācana pūryate
- 30
विश्वामित्र उवाच
कामं कामयमानस्य यदा कामः समृध्यते
अथैनम् अपरः कामस्तृष्णा विध्यति बाणवत्
viśvāmitra uvāca
kāmaṃ kāmayamānasya yadā kāmaḥ samṛdhyate
athainam aparaḥ kāmastṛṣṇā vidhyati bāṇavat

