21 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
यद्वरं सर्वतीर्थानां तद्ब्रवीहि पितामह
यत्र वै परमं शौचं तन्मे व्याख्यातुम् अर्हसि
yudhiṣṭhira uvāca
yadvaraṃ sarvatīrthānāṃ tadbravīhi pitāmaha
yatra vai paramaṃ śaucaṃ tanme vyākhyātum arhasi
- 2
भीष्म उवाच
सर्वाणि खलु तीर्थानि गुणवन्ति मनीषिणाम्
यत्तु तीर्थं च शौचं च तन्मे शृणु समाहितः
bhīṣma uvāca
sarvāṇi khalu tīrthāni guṇavanti manīṣiṇām
yattu tīrthaṃ ca śaucaṃ ca tanme śṛṇu samāhitaḥ
- 3
अगाधे विमले शुद्धे सत्यतोये धृतिह्रदे
स्नातव्यं मानसे तीर्थे सत्त्वम् आलम्ब्य शाश्वतम्
agādhe vimale śuddhe satyatoye dhṛtihrade
snātavyaṃ mānase tīrthe sattvam ālambya śāśvatam
- 4
तीर्थशौचम् अनर्थित्वमार्दवं सत्यम् आर्जवम्
अहिंसा सर्वभूतानाम् आनृशंस्यं दमः शमः
tīrthaśaucam anarthitvamārdavaṃ satyam ārjavam
ahiṃsā sarvabhūtānām ānṛśaṃsyaṃ damaḥ śamaḥ
- 5
निर्ममा निरहंकारा निर्द्वंद्वा निष्परिग्रहाः
शुचयस्तीर्थभूतास्ते ये भैक्षम् उपभुञ्जते
nirmamā nirahaṃkārā nirdvaṃdvā niṣparigrahāḥ
śucayastīrthabhūtāste ye bhaikṣam upabhuñjate
- 6
तत्त्ववित्त्वनहंबुद्धिस्तीर्थं परमम् उच्यते
शौचलक्षणम् एतत्ते सर्वत्रैवान्ववेक्षणम्
tattvavittvanahaṃbuddhistīrthaṃ paramam ucyate
śaucalakṣaṇam etatte sarvatraivānvavekṣaṇam
- 7
रजस्तमः सत्त्वम् अथो येषां निर्धौतम् आत्मनः
शौचाशौचे न ते सक्ताः स्वकार्यपरिमार्गिणः
rajastamaḥ sattvam atho yeṣāṃ nirdhautam ātmanaḥ
śaucāśauce na te saktāḥ svakāryaparimārgiṇaḥ
- 8
सर्वत्यागेष्वभिरताः सर्वज्ञाः सर्वदर्शिनः
शौचेन वृत्तशौचार्थास्ते तीर्थाः शुचयश्च ते
sarvatyāgeṣvabhiratāḥ sarvajñāḥ sarvadarśinaḥ
śaucena vṛttaśaucārthāste tīrthāḥ śucayaśca te
- 9
नोदकक्लिन्नगात्रस्तु स्नात इत्यभिधीयते
स स्नातो यो दमस्नातः सबाह्याभ्यन्तरः शुचिः
nodakaklinnagātrastu snāta ityabhidhīyate
sa snāto yo damasnātaḥ sabāhyābhyantaraḥ śuciḥ
- 10
अतीतेष्वनपेक्षा ये प्राप्तेष्वर्थेषु निर्ममाः
शौचम् एव परं तेषां येषां नोत्पद्यते स्पृहा
atīteṣvanapekṣā ye prāpteṣvartheṣu nirmamāḥ
śaucam eva paraṃ teṣāṃ yeṣāṃ notpadyate spṛhā
- 11
प्रज्ञानं शौचम् एवेह शरीरस्य विशेषतः
तथा निष्किंचनत्वं च मनसश्च प्रसन्नता
prajñānaṃ śaucam eveha śarīrasya viśeṣataḥ
tathā niṣkiṃcanatvaṃ ca manasaśca prasannatā
- 12
वृत्तशौचं मनःशौचं तीर्थशौचं परं हितम्
ज्ञानोत्पन्नं च यच्छौचं तच्छौचं परमं मतम्
vṛttaśaucaṃ manaḥśaucaṃ tīrthaśaucaṃ paraṃ hitam
jñānotpannaṃ ca yacchaucaṃ tacchaucaṃ paramaṃ matam
- 13
मनसाथ प्रदीपेन ब्रह्मज्ञानबलेन च
स्नाता ये मानसे तीर्थे तज्ज्ञाः क्षेत्रज्ञदर्शिनः
manasātha pradīpena brahmajñānabalena ca
snātā ye mānase tīrthe tajjñāḥ kṣetrajñadarśinaḥ
- 14
समारोपितशौचस्तु नित्यं भावसमन्वितः
केवलं गुणसम्पन्नः शुचिर् एव नरः सदा
samāropitaśaucastu nityaṃ bhāvasamanvitaḥ
kevalaṃ guṇasampannaḥ śucir eva naraḥ sadā
- 15
शरीरस्थानि तीर्थानि प्रोक्तान्येतानि भारत
पृथिव्यां यानि तीर्थानि पुण्यानि शृणु तान्यपि
śarīrasthāni tīrthāni proktānyetāni bhārata
pṛthivyāṃ yāni tīrthāni puṇyāni śṛṇu tānyapi
- 16
यथा शरीरस्योद्देशाः शुचयः परिनिर्मिताः
तथा पृथिव्या भागाश्च पुण्यानि सलिलानि च
yathā śarīrasyoddeśāḥ śucayaḥ parinirmitāḥ
tathā pṛthivyā bhāgāśca puṇyāni salilāni ca
- 17
प्रार्थनाच्चैव तीर्थस्य स्नानाच्च पितृतर्पणात्
धुनन्ति पापं तीर्थेषु पूता यान्ति दिवं सुखम्
prārthanāccaiva tīrthasya snānācca pitṛtarpaṇāt
dhunanti pāpaṃ tīrtheṣu pūtā yānti divaṃ sukham
- 18
परिग्रहाच्च साधूनां पृथिव्याश्चैव तेजसा
अतीव पुण्यास्ते भागाः सलिलस्य च तेजसा
parigrahācca sādhūnāṃ pṛthivyāścaiva tejasā
atīva puṇyāste bhāgāḥ salilasya ca tejasā
- 19
मनसश्च पृथिव्याश्च पुण्यतीर्थास्तथापरे
उभयोर् एव यः स्नातः स सिद्धिं शीघ्रम् आप्नुयात्
manasaśca pṛthivyāśca puṇyatīrthāstathāpare
ubhayor eva yaḥ snātaḥ sa siddhiṃ śīghram āpnuyāt
- 20
यथा बलं क्रियाहीनं क्रिया वा बलवर्जिता
नेह साधयते कार्यं समायुक्तस्तु सिध्यति
yathā balaṃ kriyāhīnaṃ kriyā vā balavarjitā
neha sādhayate kāryaṃ samāyuktastu sidhyati
- 21
एवं शरीरशौचेन तीर्थशौचेन चान्वितः
ततः सिद्धिम् अवाप्नोति द्विविधं शौचम् उत्तमम्
evaṃ śarīraśaucena tīrthaśaucena cānvitaḥ
tataḥ siddhim avāpnoti dvividhaṃ śaucam uttamam

