35 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
ततो युधिष्ठिरो राजा भूयः शांतनवं नृप
गोदाने विस्तरं धीमान्पप्रच्छ विनयान्वितः
vaiśaṃpāyana uvāca
tato yudhiṣṭhiro rājā bhūyaḥ śāṃtanavaṃ nṛpa
godāne vistaraṃ dhīmānpapraccha vinayānvitaḥ
- 2
युधिष्ठिर उवाच
गोप्रदाने गुणान्सम्यक्पुनः प्रब्रूहि भारत
न हि तृप्याम्यहं वीर शृण्वानो ऽमृतम् ईदृशम्
yudhiṣṭhira uvāca
gopradāne guṇānsamyakpunaḥ prabrūhi bhārata
na hi tṛpyāmyahaṃ vīra śṛṇvāno 'mṛtam īdṛśam
- 3
इत्युक्तो धर्मराजेन तदा शांतनवो नृप
सम्यग् आह गुणांस्तस्मै गोप्रदानस्य केवलान्
ityukto dharmarājena tadā śāṃtanavo nṛpa
samyag āha guṇāṃstasmai gopradānasya kevalān
- 4
भीष्म उवाच
वत्सलां गुणसम्पन्नां तरुणीं वस्त्रसंवृताम्
दत्त्वेदृशीं गां विप्राय सर्वपापैः प्रमुच्यते
bhīṣma uvāca
vatsalāṃ guṇasampannāṃ taruṇīṃ vastrasaṃvṛtām
dattvedṛśīṃ gāṃ viprāya sarvapāpaiḥ pramucyate
- 5
असुर्या नाम ते लोका गां दत्त्वा तत्र गच्छति
पीतोदकां जग्धतृणां नष्टदुग्धां निरिन्द्रियाम्
asuryā nāma te lokā gāṃ dattvā tatra gacchati
pītodakāṃ jagdhatṛṇāṃ naṣṭadugdhāṃ nirindriyām
- 6
जरोग्राम् उपयुक्तार्थां जीर्णां कूपम् इवाजलम्
दत्त्वा तमः प्रविशति द्विजं क्लेशेन योजयेत्
jarogrām upayuktārthāṃ jīrṇāṃ kūpam ivājalam
dattvā tamaḥ praviśati dvijaṃ kleśena yojayet
- 7
दुष्टा रुष्टा व्याधिता दुर्बला वा न दातव्या याश्च मूल्यैर् अदत्तैः
क्लेशैर्विप्रं यो ऽफलैः संयुनक्ति तस्यावीर्याश्चाफलाश्चैव लोकाः
duṣṭā ruṣṭā vyādhitā durbalā vā na dātavyā yāśca mūlyair adattaiḥ
kleśairvipraṃ yo 'phalaiḥ saṃyunakti tasyāvīryāścāphalāścaiva lokāḥ
- 8
बलान्विताः शीलवयोपपन्नाः सर्वाः प्रशंसन्ति सुगन्धवत्यः
यथा हि गङ्गा सरितां वरिष्ठा तथार्जुनीनां कपिला वरिष्ठा
balānvitāḥ śīlavayopapannāḥ sarvāḥ praśaṃsanti sugandhavatyaḥ
yathā hi gaṅgā saritāṃ variṣṭhā tathārjunīnāṃ kapilā variṣṭhā
- 9
युधिष्ठिर उवाच
कस्मात्समाने बहुलाप्रदाने सद्भिः प्रशस्तं कपिलाप्रदानम्
विशेषम् इच्छामि महानुभाव श्रोतुं समर्थो हि भवान्प्रवक्तुम्
yudhiṣṭhira uvāca
kasmātsamāne bahulāpradāne sadbhiḥ praśastaṃ kapilāpradānam
viśeṣam icchāmi mahānubhāva śrotuṃ samartho hi bhavānpravaktum
- 10
भीष्म उवाच
वृद्धानां ब्रुवतां तात श्रुतं मे यत्प्रभाषसे
वक्ष्यामि तद् अशेषेण रोहिण्यो निर्मिता यथा
bhīṣma uvāca
vṛddhānāṃ bruvatāṃ tāta śrutaṃ me yatprabhāṣase
vakṣyāmi tad aśeṣeṇa rohiṇyo nirmitā yathā
- 11
प्रजाः सृजेति व्यादिष्टः पूर्वं दक्षः स्वयंभुवा
असृजद्वृत्तिम् एवाग्रे प्रजानां हितकाम्यया
prajāḥ sṛjeti vyādiṣṭaḥ pūrvaṃ dakṣaḥ svayaṃbhuvā
asṛjadvṛttim evāgre prajānāṃ hitakāmyayā
- 12
यथा ह्यमृतम् आश्रित्य वर्तयन्ति दिवौकसः
तथा वृत्तिं समाश्रित्य वर्तयन्ति प्रजा विभो
yathā hyamṛtam āśritya vartayanti divaukasaḥ
tathā vṛttiṃ samāśritya vartayanti prajā vibho
- 13
अचरेभ्यश्च भूतेभ्यश्चराः श्रेष्ठास्ततो नराः
acarebhyaśca bhūtebhyaścarāḥ śreṣṭhāstato narāḥ
- 14
सर्वे देवाः प्रमोदन्ते पूर्ववृत्तास्ततः प्रजाः
sarve devāḥ pramodante pūrvavṛttāstataḥ prajāḥ
- 15
एतान्येव तु भूतानि प्राक्रोशन्वृत्तिकाङ्क्षया
वृत्तिदं चान्वपद्यन्त तृषिताः पितृमातृवत्
etānyeva tu bhūtāni prākrośanvṛttikāṅkṣayā
vṛttidaṃ cānvapadyanta tṛṣitāḥ pitṛmātṛvat
- 16
इतीदं मनसा गत्वा प्रजासर्गार्थम् आत्मनः
प्रजापतिर्बलाधानम् अमृतं प्रापिबत्तदा
itīdaṃ manasā gatvā prajāsargārtham ātmanaḥ
prajāpatirbalādhānam amṛtaṃ prāpibattadā
- 17
स गतस्तस्य तृप्तिं तु गन्धं सुरभिम् उद्गिरन्
ददर्शोद्गारसंवृत्तां सुरभिं मुखजां सुताम्
sa gatastasya tṛptiṃ tu gandhaṃ surabhim udgiran
dadarśodgārasaṃvṛttāṃ surabhiṃ mukhajāṃ sutām
- 18
सासृजत्सौरभेयीस्तु सुरभिर्लोकमातरः
सुवर्णवर्णाः कपिलाः प्रजानां वृत्तिधेनवः
sāsṛjatsaurabheyīstu surabhirlokamātaraḥ
suvarṇavarṇāḥ kapilāḥ prajānāṃ vṛttidhenavaḥ
- 19
तासाम् अमृतवर्णानां क्षरन्तीनां समन्ततः
बभूवामृतजः फेनः स्रवन्तीनाम् इवोर्मिजः
tāsām amṛtavarṇānāṃ kṣarantīnāṃ samantataḥ
babhūvāmṛtajaḥ phenaḥ sravantīnām ivormijaḥ
- 20
स वत्समुखविभ्रष्टो भवस्य भुवि तिष्ठतः
शिरस्यवाप तत्क्रुद्धः स तदोदैक्षत प्रभुः
ललाटप्रभवेनाक्ष्णा रोहिणीः प्रदहन्न् इव
sa vatsamukhavibhraṣṭo bhavasya bhuvi tiṣṭhataḥ
śirasyavāpa tatkruddhaḥ sa tadodaikṣata prabhuḥ
lalāṭaprabhavenākṣṇā rohiṇīḥ pradahann iva
- 21
तत्तेजस्तु ततो रौद्रं कपिला गा विशां पते
नानावर्णत्वम् अनयन्मेघान् इव दिवाकरः
tattejastu tato raudraṃ kapilā gā viśāṃ pate
nānāvarṇatvam anayanmeghān iva divākaraḥ
- 22
यास्तु तस्माद् अपक्रम्य सोमम् एवाभिसंश्रिताः
यथोत्पन्नाः स्ववर्णस्थास्ता नीता नान्यवर्णताम्
yāstu tasmād apakramya somam evābhisaṃśritāḥ
yathotpannāḥ svavarṇasthāstā nītā nānyavarṇatām
- 23
अथ क्रुद्धं महादेवं प्रजापतिर् अभाषत
अमृतेनावसिक्तस्त्वं नोच्छिष्टं विद्यते गवाम्
atha kruddhaṃ mahādevaṃ prajāpatir abhāṣata
amṛtenāvasiktastvaṃ nocchiṣṭaṃ vidyate gavām
- 24
यथा ह्यमृतम् आदाय सोमो विष्यन्दते पुनः
तथा क्षीरं क्षरन्त्येता रोहिण्यो ऽमृतसंभवाः
yathā hyamṛtam ādāya somo viṣyandate punaḥ
tathā kṣīraṃ kṣarantyetā rohiṇyo 'mṛtasaṃbhavāḥ
- 25
न दुष्यत्यनिलो नाग्निर्न सुवर्णं न चोदधिः
नामृतेनामृतं पीतं वत्सपीता न वत्सला
na duṣyatyanilo nāgnirna suvarṇaṃ na codadhiḥ
nāmṛtenāmṛtaṃ pītaṃ vatsapītā na vatsalā
- 26
इमांल्लोकान्भरिष्यन्ति हविषा प्रस्नवेन च
आसाम् ऐश्वर्यम् अश्नीहि सर्वामृतमयं शुभम्
imāṃllokānbhariṣyanti haviṣā prasnavena ca
āsām aiśvaryam aśnīhi sarvāmṛtamayaṃ śubham
- 27
वृषभं च ददौ तस्मै सह ताभिः प्रजापतिः
प्रसादयामास मनस्तेन रुद्रस्य भारत
vṛṣabhaṃ ca dadau tasmai saha tābhiḥ prajāpatiḥ
prasādayāmāsa manastena rudrasya bhārata
- 28
प्रीतश्चापि महादेवश्चकार वृषभं तदा
ध्वजं च वाहनं चैव तस्मात्स वृषभध्वजः
prītaścāpi mahādevaścakāra vṛṣabhaṃ tadā
dhvajaṃ ca vāhanaṃ caiva tasmātsa vṛṣabhadhvajaḥ
- 29
ततो देवैर्महादेवस्तदा पशुपतिः कृतः
ईश्वरः स गवां मध्ये वृषाङ्क इति चोच्यते
tato devairmahādevastadā paśupatiḥ kṛtaḥ
īśvaraḥ sa gavāṃ madhye vṛṣāṅka iti cocyate
- 30
एवम् अव्यग्रवर्णानां कपिलानां महौजसाम्
प्रदाने प्रथमः कल्पः सर्वासाम् एव कीर्तितः
evam avyagravarṇānāṃ kapilānāṃ mahaujasām
pradāne prathamaḥ kalpaḥ sarvāsām eva kīrtitaḥ

