38 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
साम्ना वापि प्रदाने वा ज्यायः किं भवतो मतम्
प्रब्रूहि भरतश्रेष्ठ यद् अत्र व्यतिरिच्यते
yudhiṣṭhira uvāca
sāmnā vāpi pradāne vā jyāyaḥ kiṃ bhavato matam
prabrūhi bharataśreṣṭha yad atra vyatiricyate
- 2
भीष्म उवाच
साम्ना प्रसाद्यते कश्चिद्दानेन च तथापरः
पुरुषः प्रकृतिं ज्ञात्वा तयोर् एकतरं भजेत्
bhīṣma uvāca
sāmnā prasādyate kaściddānena ca tathāparaḥ
puruṣaḥ prakṛtiṃ jñātvā tayor ekataraṃ bhajet
- 3
गुणांस्तु शृणु मे राजन्सान्त्वस्य भरतर्षभ
दारुणान्यपि भूतानि सान्त्वेनाराधयेद्यथा
guṇāṃstu śṛṇu me rājansāntvasya bharatarṣabha
dāruṇānyapi bhūtāni sāntvenārādhayedyathā
- 4
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
गृहीत्वा रक्षसा मुक्तो द्विजातिः कानने यथा
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
gṛhītvā rakṣasā mukto dvijātiḥ kānane yathā
- 5
कश्चित्तु बुद्धिसम्पन्नो ब्राह्मणो विजने वने
गृहीतः कृच्छ्रम् आपन्नो रक्षसा भक्षयिष्यता
kaścittu buddhisampanno brāhmaṇo vijane vane
gṛhītaḥ kṛcchram āpanno rakṣasā bhakṣayiṣyatā
- 6
स बुद्धिश्रुतसम्पन्नस्तं दृष्ट्वातीव भीषणम्
सामैवास्मिन्प्रयुयुजे न मुमोह न विव्यथे
sa buddhiśrutasampannastaṃ dṛṣṭvātīva bhīṣaṇam
sāmaivāsminprayuyuje na mumoha na vivyathe
- 7
रक्षस्तु वाचा सम्पूज्य प्रश्नं पप्रच्छ तं द्विजम्
मोक्ष्यसे ब्रूहि मे प्रश्नं केनास्मि हरिणः कृशः
rakṣastu vācā sampūjya praśnaṃ papraccha taṃ dvijam
mokṣyase brūhi me praśnaṃ kenāsmi hariṇaḥ kṛśaḥ
- 8
मुहूर्तम् अथ संचिन्त्य ब्राह्मणस्तस्य रक्षसः
आभिर्गाथाभिर् अव्यग्रः प्रश्नं प्रतिजगाद ह
muhūrtam atha saṃcintya brāhmaṇastasya rakṣasaḥ
ābhirgāthābhir avyagraḥ praśnaṃ pratijagāda ha
- 9
विदेशस्थो विलोकस्थो विना नूनं सुहृज्जनैः
विषयान् अतुलान्भुङ्क्षे तेनासि हरिणः कृशः
videśastho vilokastho vinā nūnaṃ suhṛjjanaiḥ
viṣayān atulānbhuṅkṣe tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ
- 10
नूनं मित्राणि ते रक्षः साधूपचरितान्यपि
स्वदोषाद् अपरज्यन्ते तेनासि हरिणः कृशः
nūnaṃ mitrāṇi te rakṣaḥ sādhūpacaritānyapi
svadoṣād aparajyante tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ
- 11
धनैश्वर्याधिकाः स्तब्धास्त्वद्गुणैः परमावराः
अवजानन्ति नूनं त्वां तेनासि हरिणः कृशः
dhanaiśvaryādhikāḥ stabdhāstvadguṇaiḥ paramāvarāḥ
avajānanti nūnaṃ tvāṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ
- 12
गुणवान्विगुणान् अन्यान्नूनं पश्यसि सत्कृतान्
प्राज्ञो ऽप्राज्ञान्विनीतात्मा तेनासि हरिणः कृशः
guṇavānviguṇān anyānnūnaṃ paśyasi satkṛtān
prājño 'prājñānvinītātmā tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ
- 13
अवृत्त्या क्लिश्यमानो ऽपि वृत्त्युपायान्विगर्हयन्
माहात्म्याद्व्यथसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः
avṛttyā kliśyamāno 'pi vṛttyupāyānvigarhayan
māhātmyādvyathase nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ
- 14
संपीड्यात्मानम् आर्यत्वात्त्वया कश्चिद् उपस्कृतः
जितं त्वां मन्यते साधो तेनासि हरिणः कृशः
saṃpīḍyātmānam āryatvāttvayā kaścid upaskṛtaḥ
jitaṃ tvāṃ manyate sādho tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ
- 15
क्लिश्यमानान्विमार्गेषु कामक्रोधावृतात्मनः
मन्ये नु ध्यायसि जनांस्तेनासि हरिणः कृशः
kliśyamānānvimārgeṣu kāmakrodhāvṛtātmanaḥ
manye nu dhyāyasi janāṃstenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ
- 16
प्राज्ञैः संभावितो नूनं नप्राज्ञैर् उपसंहितः
ह्रीमान् अमर्षी दुर्वृत्तैस्तेनासि हरिणः कृशः
prājñaiḥ saṃbhāvito nūnaṃ naprājñair upasaṃhitaḥ
hrīmān amarṣī durvṛttaistenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ
- 17
नूनं मित्रमुखः शत्रुः कश्चिद् आर्यवद् आचरन्
वञ्चयित्वा गतस्त्वां वै तेनासि हरिणः कृशः
nūnaṃ mitramukhaḥ śatruḥ kaścid āryavad ācaran
vañcayitvā gatastvāṃ vai tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ
- 18
प्रकाशार्थगतिर्नूनं रहस्यकुशलः कृती
तज्ज्ञैर्न पूज्यसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः
prakāśārthagatirnūnaṃ rahasyakuśalaḥ kṛtī
tajjñairna pūjyase nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ
- 19
असत्स्वभिनिविष्टेषु ब्रुवतो मुक्तसंशयम्
गुणास्ते न विराजन्ते तेनासि हरिणः कृशः
asatsvabhiniviṣṭeṣu bruvato muktasaṃśayam
guṇāste na virājante tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ
- 20
धनबुद्धिश्रुतैर्हीनः केवलं तेजसान्वितः
महत्प्रार्थयसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः
dhanabuddhiśrutairhīnaḥ kevalaṃ tejasānvitaḥ
mahatprārthayase nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ
- 21
तपःप्रणिहितात्मानं मन्ये त्वारण्यकाङ्क्षिणम्
बन्धुवर्गो न गृह्णाति तेनासि हरिणः कृशः
tapaḥpraṇihitātmānaṃ manye tvāraṇyakāṅkṣiṇam
bandhuvargo na gṛhṇāti tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ
- 22
नूनम् अर्थवतां मध्ये तव वाक्यम् अनुत्तमम्
न भाति काले ऽभिहितं तेनासि हरिणः कृशः
nūnam arthavatāṃ madhye tava vākyam anuttamam
na bhāti kāle 'bhihitaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ
- 23
दृढपूर्वश्रुतं मूर्खं कुपितं हृदयप्रियम्
अनुनेतुं न शक्नोषि तेनासि हरिणः कृशः
dṛḍhapūrvaśrutaṃ mūrkhaṃ kupitaṃ hṛdayapriyam
anunetuṃ na śaknoṣi tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ
- 24
नूनम् आसंजयित्वा ते कृत्ये कस्मिंश्चिद् ईप्सिते
कश्चिद् अर्थयते ऽत्यर्थं तेनासि हरिणः कृशः
nūnam āsaṃjayitvā te kṛtye kasmiṃścid īpsite
kaścid arthayate 'tyarthaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ
- 25
नूनं त्वा स्वगुणापेक्षं पूजयानं सुहृद्ध्रुवम्
मयार्थ इति जानाति तेनासि हरिणः कृशः
nūnaṃ tvā svaguṇāpekṣaṃ pūjayānaṃ suhṛddhruvam
mayārtha iti jānāti tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ
- 26
अन्तर्गतम् अभिप्रायं न नूनं लज्जयेच्छसि
विवक्तुं प्राप्तिशैथिल्यात्तेनासि हरिणः कृशः
antargatam abhiprāyaṃ na nūnaṃ lajjayecchasi
vivaktuṃ prāptiśaithilyāttenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ
- 27
नानाबुद्धिरुचींल्लोके मनुष्यान्नूनम् इच्छसि
ग्रहीतुं स्वगुणैः सर्वांस्तेनासि हरिणः कृशः
nānābuddhirucīṃlloke manuṣyānnūnam icchasi
grahītuṃ svaguṇaiḥ sarvāṃstenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ
- 28
अविद्वान्भीरुर् अल्पार्थो विद्याविक्रमदानजम्
यशः प्रार्थयसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः
avidvānbhīrur alpārtho vidyāvikramadānajam
yaśaḥ prārthayase nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ
- 29
चिराभिलषितं किंचित्फलम् अप्राप्तम् एव ते
कृतम् अन्यैर् अपहृतं तेनासि हरिणः कृशः
cirābhilaṣitaṃ kiṃcitphalam aprāptam eva te
kṛtam anyair apahṛtaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ
- 30
नूनम् आत्मकृतं दोषम् अपश्यन्किंचिद् आत्मनि
अकारणे ऽभिशस्तो ऽसि तेनासि हरिणः कृशः
nūnam ātmakṛtaṃ doṣam apaśyankiṃcid ātmani
akāraṇe 'bhiśasto 'si tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

