58 shlokas
- 1
उमोवाच
भगवन्सर्वभूतेश सुरासुरनमस्कृत
धर्माधर्मे नृणां देव ब्रूहि मे संशयं विभो
umovāca
bhagavansarvabhūteśa surāsuranamaskṛta
dharmādharme nṛṇāṃ deva brūhi me saṃśayaṃ vibho
- 2
कर्मणा मनसा वाचा त्रिविधं हि नरः सदा
बध्यते बन्धनैः पाशैर्मुच्यते ऽप्यथ वा पुनः
karmaṇā manasā vācā trividhaṃ hi naraḥ sadā
badhyate bandhanaiḥ pāśairmucyate 'pyatha vā punaḥ
- 3
केन शीलेन वा देव कर्मणा कीदृशेन वा
समाचारैर्गुणैर्वाक्यैः स्वर्गं यान्तीह मानवाः
kena śīlena vā deva karmaṇā kīdṛśena vā
samācārairguṇairvākyaiḥ svargaṃ yāntīha mānavāḥ
- 4
महेश्वर उवाच
देवि धर्मार्थतत्त्वज्ञे सत्यनित्ये दमे रते
सर्वप्राणिहितः प्रश्नः श्रूयतां बुद्धिवर्धनः
maheśvara uvāca
devi dharmārthatattvajñe satyanitye dame rate
sarvaprāṇihitaḥ praśnaḥ śrūyatāṃ buddhivardhanaḥ
- 5
सत्यधर्मरताः सन्तः सर्वलिप्साविवर्जिताः
नाधर्मेण न धर्मेण बध्यन्ते छिन्नसंशयाः
satyadharmaratāḥ santaḥ sarvalipsāvivarjitāḥ
nādharmeṇa na dharmeṇa badhyante chinnasaṃśayāḥ
- 6
प्रलयोत्पत्तितत्त्वज्ञाः सर्वज्ञाः समदर्शिनः
वीतरागा विमुच्यन्ते पुरुषाः सर्वबन्धनैः
pralayotpattitattvajñāḥ sarvajñāḥ samadarśinaḥ
vītarāgā vimucyante puruṣāḥ sarvabandhanaiḥ
- 7
कर्मणा मनसा वाचा ये न हिंसन्ति किंचन
ये न सजन्ति कस्मिंश्चिद्बध्यन्ते ते न कर्मभिः
karmaṇā manasā vācā ye na hiṃsanti kiṃcana
ye na sajanti kasmiṃścidbadhyante te na karmabhiḥ
- 8
प्राणातिपाताद्विरताः शीलवन्तो दयान्विताः
तुल्यद्वेष्यप्रिया दान्ता मुच्यन्ते कर्मबन्धनैः
prāṇātipātādviratāḥ śīlavanto dayānvitāḥ
tulyadveṣyapriyā dāntā mucyante karmabandhanaiḥ
- 9
सर्वभूतदयावन्तो विश्वास्याः सर्वजन्तुषु
त्यक्तहिंसासमाचारास्ते नराः स्वर्गगामिनः
sarvabhūtadayāvanto viśvāsyāḥ sarvajantuṣu
tyaktahiṃsāsamācārāste narāḥ svargagāminaḥ
- 10
परस्वे निर्ममा नित्यं परदारविवर्जकाः
धर्मलब्धार्थभोक्तारस्ते नराः स्वर्गगामिनः
parasve nirmamā nityaṃ paradāravivarjakāḥ
dharmalabdhārthabhoktāraste narāḥ svargagāminaḥ
- 11
मातृवत्स्वसृवच्चैव नित्यं दुहितृवच्च ये
परदारेषु वर्तन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः
mātṛvatsvasṛvaccaiva nityaṃ duhitṛvacca ye
paradāreṣu vartante te narāḥ svargagāminaḥ
- 12
स्तैन्यान्निवृत्ताः सततं संतुष्टाः स्वधनेन च
स्वभाग्यान्युपजीवन्ति ते नराः स्वर्गगामिनः
stainyānnivṛttāḥ satataṃ saṃtuṣṭāḥ svadhanena ca
svabhāgyānyupajīvanti te narāḥ svargagāminaḥ
- 13
स्वदारनिरता ये च ऋतुकालाभिगामिनः
अग्राम्यसुखभोगाश्च ते नराः स्वर्गगामिनः
svadāraniratā ye ca ṛtukālābhigāminaḥ
agrāmyasukhabhogāśca te narāḥ svargagāminaḥ
- 14
परदारेषु ये नित्यं चारित्रावृतलोचनाः
यतेन्द्रियाः शीलपरास्ते नराः स्वर्गगामिनः
paradāreṣu ye nityaṃ cāritrāvṛtalocanāḥ
yatendriyāḥ śīlaparāste narāḥ svargagāminaḥ
- 15
एष देवकृतो मार्गः सेवितव्यः सदा नरैः
अकषायकृतश्चैव मार्गः सेव्यः सदा बुधैः
eṣa devakṛto mārgaḥ sevitavyaḥ sadā naraiḥ
akaṣāyakṛtaścaiva mārgaḥ sevyaḥ sadā budhaiḥ
- 16
दानधर्मतपोयुक्तः शीलशौचदयात्मकः
वृत्त्यर्थं धर्महेतोर्वा सेवितव्यः सदा नरैः
स्वर्गवासम् अभीप्सद्भिर्न सेव्यस्त्वत उत्तरः
dānadharmatapoyuktaḥ śīlaśaucadayātmakaḥ
vṛttyarthaṃ dharmahetorvā sevitavyaḥ sadā naraiḥ
svargavāsam abhīpsadbhirna sevyastvata uttaraḥ
- 17
उमोवाच
वाचाथ बध्यते येन मुच्यते ऽप्यथ वा पुनः
तानि कर्माणि मे देव वद भूतपते ऽनघ
umovāca
vācātha badhyate yena mucyate 'pyatha vā punaḥ
tāni karmāṇi me deva vada bhūtapate 'nagha
- 18
महेश्वर उवाच
आत्महेतोः परार्थे वा नर्महास्याश्रयात्तथा
ये मृषा न वदन्तीह ते नराः स्वर्गगामिनः
maheśvara uvāca
ātmahetoḥ parārthe vā narmahāsyāśrayāttathā
ye mṛṣā na vadantīha te narāḥ svargagāminaḥ
- 19
वृत्त्यर्थं धर्महेतोर्वा कामकारात्तथैव च
अनृतं ये न भाषन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः
vṛttyarthaṃ dharmahetorvā kāmakārāttathaiva ca
anṛtaṃ ye na bhāṣante te narāḥ svargagāminaḥ
- 20
श्लक्ष्णां वाणीं निराबाधां मधुरां पापवर्जिताम्
स्वागतेनाभिभाषन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः
ślakṣṇāṃ vāṇīṃ nirābādhāṃ madhurāṃ pāpavarjitām
svāgatenābhibhāṣante te narāḥ svargagāminaḥ
- 21
कटुकां ये न भाषन्ते परुषां निष्ठुरां गिरम्
अपैशुन्यरताः सन्तस्ते नराः स्वर्गगामिनः
kaṭukāṃ ye na bhāṣante paruṣāṃ niṣṭhurāṃ giram
apaiśunyaratāḥ santaste narāḥ svargagāminaḥ
- 22
पिशुनां ये न भाषन्ते मित्रभेदकरीं गिरम्
ऋतां मैत्रीं प्रभाषन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः
piśunāṃ ye na bhāṣante mitrabhedakarīṃ giram
ṛtāṃ maitrīṃ prabhāṣante te narāḥ svargagāminaḥ
- 23
वर्जयन्ति सदा सूच्यं परद्रोहं च मानवाः
सर्वभूतसमा दान्तास्ते नराः स्वर्गगामिनः
varjayanti sadā sūcyaṃ paradrohaṃ ca mānavāḥ
sarvabhūtasamā dāntāste narāḥ svargagāminaḥ
- 24
शठप्रलापाद्विरता विरुद्धपरिवर्जकाः
सौम्यप्रलापिनो नित्यं ते नराः स्वर्गगामिनः
śaṭhapralāpādviratā viruddhaparivarjakāḥ
saumyapralāpino nityaṃ te narāḥ svargagāminaḥ
- 25
न कोपाद्व्याहरन्ते ये वाचं हृदयदारणीम्
सान्त्वं वदन्ति क्रुद्धापि ते नराः स्वर्गगामिनः
na kopādvyāharante ye vācaṃ hṛdayadāraṇīm
sāntvaṃ vadanti kruddhāpi te narāḥ svargagāminaḥ
- 26
एष वाणीकृतो देवि धर्मः सेव्यः सदा नरैः
शुभः सत्यगुणो नित्यं वर्जनीया मृषा बुधैः
eṣa vāṇīkṛto devi dharmaḥ sevyaḥ sadā naraiḥ
śubhaḥ satyaguṇo nityaṃ varjanīyā mṛṣā budhaiḥ
- 27
उमोवाच
मनसा बध्यते येन कर्मणा पुरुषः सदा
तन्मे ब्रूहि महाभाग देवदेव पिनाकधृक्
umovāca
manasā badhyate yena karmaṇā puruṣaḥ sadā
tanme brūhi mahābhāga devadeva pinākadhṛk
- 28
महेश्वर उवाच
मानसेनेह धर्मेण संयुक्ताः पुरुषाः सदा
स्वर्गं गच्छन्ति कल्याणि तन्मे कीर्तयतः शृणु
maheśvara uvāca
mānaseneha dharmeṇa saṃyuktāḥ puruṣāḥ sadā
svargaṃ gacchanti kalyāṇi tanme kīrtayataḥ śṛṇu
- 29
दुष्प्रणीतेन मनसा दुष्प्रणीततराकृतिः
बध्यते मानवो येन शृणु चान्यच्छुभानने
duṣpraṇītena manasā duṣpraṇītatarākṛtiḥ
badhyate mānavo yena śṛṇu cānyacchubhānane
- 30
अरण्ये विजने न्यस्तं परस्वं वीक्ष्य ये नराः
मनसापि न हिंसन्ति ते नराः स्वर्गगामिनः
araṇye vijane nyastaṃ parasvaṃ vīkṣya ye narāḥ
manasāpi na hiṃsanti te narāḥ svargagāminaḥ

