29 shlokas
- 1
वासुदेव उवाच
युधिष्ठिर महाबाहो महाभाग्यं महात्मनः
रुद्राय बहुरूपाय बहुनाम्ने निबोध मे
vāsudeva uvāca
yudhiṣṭhira mahābāho mahābhāgyaṃ mahātmanaḥ
rudrāya bahurūpāya bahunāmne nibodha me
- 2
वदन्त्यग्निं महादेवं तथा स्थाणुं महेश्वरम्
एकाक्षं त्र्यम्बकं चैव विश्वरूपं शिवं तथा
vadantyagniṃ mahādevaṃ tathā sthāṇuṃ maheśvaram
ekākṣaṃ tryambakaṃ caiva viśvarūpaṃ śivaṃ tathā
- 3
द्वे तनू तस्य देवस्य वेदज्ञा ब्राह्मणा विदुः
घोराम् अन्यां शिवाम् अन्यां ते तनू बहुधा पुनः
dve tanū tasya devasya vedajñā brāhmaṇā viduḥ
ghorām anyāṃ śivām anyāṃ te tanū bahudhā punaḥ
- 4
उग्रा घोरा तनूर्यास्य सो ऽग्निर्विद्युत्स भास्करः
शिवा सौम्या च या तस्य धर्मस्त्व् आपो ऽथ चन्द्रमाः
ugrā ghorā tanūryāsya so 'gnirvidyutsa bhāskaraḥ
śivā saumyā ca yā tasya dharmastv āpo 'tha candramāḥ
- 5
आत्मनो ऽर्धं तु तस्याग्निर् उच्यते भरतर्षभ
ब्रह्मचर्यं चरत्येष शिवा यास्य तनुस्तथा
ātmano 'rdhaṃ tu tasyāgnir ucyate bharatarṣabha
brahmacaryaṃ caratyeṣa śivā yāsya tanustathā
- 6
यास्य घोरतमा मूर्तिर्जगत्संहरते तया
ईश्वरत्वान्महत्त्वाच्च महेश्वर इति स्मृतः
yāsya ghoratamā mūrtirjagatsaṃharate tayā
īśvaratvānmahattvācca maheśvara iti smṛtaḥ
- 7
यन्निर्दहति यत्तीक्ष्णो यद् उग्रो यत्प्रतापवान्
मांसशोणितमज्जादो यत्ततो रुद्र उच्यते
yannirdahati yattīkṣṇo yad ugro yatpratāpavān
māṃsaśoṇitamajjādo yattato rudra ucyate
- 8
देवानां सुमहान्यच्च यच्चास्य विषयो महान्
यच्च विश्वं महत्पाति महादेवस्ततः स्मृतः
devānāṃ sumahānyacca yaccāsya viṣayo mahān
yacca viśvaṃ mahatpāti mahādevastataḥ smṛtaḥ
- 9
समेधयति यन्नित्यं सर्वार्थान्सर्वकर्मभिः
शिवम् इच्छन्मनुष्याणां तस्माद् एष शिवः स्मृतः
samedhayati yannityaṃ sarvārthānsarvakarmabhiḥ
śivam icchanmanuṣyāṇāṃ tasmād eṣa śivaḥ smṛtaḥ
- 10
दहत्यूर्ध्वं स्थितो यच्च प्राणोत्पत्तिः स्थितिश्च यत्
स्थिरलिङ्गश्च यन्नित्यं तस्मात्स्थाणुर् इति स्मृतः
dahatyūrdhvaṃ sthito yacca prāṇotpattiḥ sthitiśca yat
sthiraliṅgaśca yannityaṃ tasmātsthāṇur iti smṛtaḥ
- 11
यद् अस्य बहुधा रूपं भूतं भव्यं भवत्तथा
स्थावरं जङ्गमं चैव बहुरूपस्ततः स्मृतः
yad asya bahudhā rūpaṃ bhūtaṃ bhavyaṃ bhavattathā
sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva bahurūpastataḥ smṛtaḥ
- 12
धूम्रं रूपं च यत्तस्य धूर्जटीत्यत उच्यते
विश्वे देवाश्च यत्तस्मिन्विश्वरूपस्ततः स्मृतः
dhūmraṃ rūpaṃ ca yattasya dhūrjaṭītyata ucyate
viśve devāśca yattasminviśvarūpastataḥ smṛtaḥ
- 13
सहस्राक्षो ऽयुताक्षो वा सर्वतोऽक्षिमयो ऽपि वा
चक्षुषः प्रभवस्तेजो नास्त्यन्तो ऽथास्य चक्षुषाम्
sahasrākṣo 'yutākṣo vā sarvato'kṣimayo 'pi vā
cakṣuṣaḥ prabhavastejo nāstyanto 'thāsya cakṣuṣām
- 14
सर्वथा यत्पशून्पाति तैश्च यद्रमते पुनः
तेषाम् अधिपतिर्यच्च तस्मात्पशुपतिः स्मृतः
sarvathā yatpaśūnpāti taiśca yadramate punaḥ
teṣām adhipatiryacca tasmātpaśupatiḥ smṛtaḥ
- 15
नित्येन ब्रह्मचर्येण लिङ्गम् अस्य यदा स्थितम्
महयन्त्यस्य लोकाश्च महेश्वर इति स्मृतः
nityena brahmacaryeṇa liṅgam asya yadā sthitam
mahayantyasya lokāśca maheśvara iti smṛtaḥ
- 16
विग्रहं पूजयेद्यो वै लिङ्गं वापि महात्मनः
लिङ्गं पूजयिता नित्यं महतीं श्रियम् अश्नुते
vigrahaṃ pūjayedyo vai liṅgaṃ vāpi mahātmanaḥ
liṅgaṃ pūjayitā nityaṃ mahatīṃ śriyam aśnute
- 17
ऋषयश्चापि देवाश्च गन्धर्वाप्सरसस्तथा
लिङ्गम् एवार्चयन्ति स्म यत्तद् ऊर्ध्वं समास्थितम्
ṛṣayaścāpi devāśca gandharvāpsarasastathā
liṅgam evārcayanti sma yattad ūrdhvaṃ samāsthitam
- 18
पूज्यमाने ततस्तस्मिन्मोदते स महेश्वरः
सुखं ददाति प्रीतात्मा भक्तानां भक्तवत्सलः
pūjyamāne tatastasminmodate sa maheśvaraḥ
sukhaṃ dadāti prītātmā bhaktānāṃ bhaktavatsalaḥ
- 19
एष एव श्मशानेषु देवो वसति नित्यशः
यजन्ते तं जनास्तत्र वीरस्थाननिषेविणम्
eṣa eva śmaśāneṣu devo vasati nityaśaḥ
yajante taṃ janāstatra vīrasthānaniṣeviṇam
- 20
विषमस्थः शरीरेषु स मृत्युः प्राणिनाम् इह
स च वायुः शरीरेषु प्राणो ऽपानः शरीरिणाम्
viṣamasthaḥ śarīreṣu sa mṛtyuḥ prāṇinām iha
sa ca vāyuḥ śarīreṣu prāṇo 'pānaḥ śarīriṇām
- 21
तस्य घोराणि रूपाणि दीप्तानि च बहूनि च
लोके यान्यस्य पूज्यन्ते विप्रास्तानि विदुर्बुधाः
tasya ghorāṇi rūpāṇi dīptāni ca bahūni ca
loke yānyasya pūjyante viprāstāni vidurbudhāḥ
- 22
नामधेयानि वेदेषु बहून्यस्य यथार्थतः
निरुच्यन्ते महत्त्वाच्च विभुत्वात्कर्मभिस्तथा
nāmadheyāni vedeṣu bahūnyasya yathārthataḥ
nirucyante mahattvācca vibhutvātkarmabhistathā
- 23
वेदे चास्य विदुर्विप्राः शतरुद्रीयम् उत्तमम्
व्यासाद् अनन्तरं यच्चाप्युपस्थानं महात्मनः
vede cāsya vidurviprāḥ śatarudrīyam uttamam
vyāsād anantaraṃ yaccāpyupasthānaṃ mahātmanaḥ
- 24
प्रदाता सर्वलोकानां विश्वं चाप्युच्यते महत्
ज्येष्ठभूतं वदन्त्येनं ब्राह्मणा ऋषयो ऽपरे
pradātā sarvalokānāṃ viśvaṃ cāpyucyate mahat
jyeṣṭhabhūtaṃ vadantyenaṃ brāhmaṇā ṛṣayo 'pare
- 25
प्रथमो ह्येष देवानां मुखाद् अग्निर् अजायत
ग्रहैर्बहुविधैः प्राणान्संरुद्धान् उत्सृजत्यपि
prathamo hyeṣa devānāṃ mukhād agnir ajāyata
grahairbahuvidhaiḥ prāṇānsaṃruddhān utsṛjatyapi
- 26
स मोचयति पुण्यात्मा शरण्यः शरणागतान्
आयुर् आरोग्यम् ऐश्वर्यं वित्तं कामांश्च पुष्कलान्
sa mocayati puṇyātmā śaraṇyaḥ śaraṇāgatān
āyur ārogyam aiśvaryaṃ vittaṃ kāmāṃśca puṣkalān
- 27
स ददाति मनुष्येभ्यः स एवाक्षिपते पुनः
शक्रादिषु च देवेषु तस्य चैश्वर्यम् उच्यते
sa dadāti manuṣyebhyaḥ sa evākṣipate punaḥ
śakrādiṣu ca deveṣu tasya caiśvaryam ucyate
- 28
स एवाभ्यधिको नित्यं त्रैलोक्यस्य शुभाशुभे
ऐश्वर्याच्चैव कामानाम् ईश्वरः पुनर् उच्यते
sa evābhyadhiko nityaṃ trailokyasya śubhāśubhe
aiśvaryāccaiva kāmānām īśvaraḥ punar ucyate
- 29
महेश्वरश्च लोकानां महताम् ईश्वरश्च सः
बहुभिर्विविधै रूपैर्विश्वं व्याप्तम् इदं जगत्
तस्य देवस्य यद्वक्त्रं समुद्रे वडवामुखम्
maheśvaraśca lokānāṃ mahatām īśvaraśca saḥ
bahubhirvividhai rūpairviśvaṃ vyāptam idaṃ jagat
tasya devasya yadvaktraṃ samudre vaḍavāmukham

