31 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
आनृशंसस्य धर्मस्य गुणान्भक्तजनस्य च
श्रोतुम् इच्छामि कार्त्स्न्येन तन्मे ब्रूहि पितामह
yudhiṣṭhira uvāca
ānṛśaṃsasya dharmasya guṇānbhaktajanasya ca
śrotum icchāmi kārtsnyena tanme brūhi pitāmaha
- 2
भीष्म उवाच
विषये काशिराजस्य ग्रामान्निष्क्रम्य लुब्धकः
सविषं काण्डम् आदाय मृगयामास वै मृगम्
bhīṣma uvāca
viṣaye kāśirājasya grāmānniṣkramya lubdhakaḥ
saviṣaṃ kāṇḍam ādāya mṛgayāmāsa vai mṛgam
- 3
तत्र चामिषलुब्धेन लुब्धकेन महावने
अविदूरे मृगं दृष्ट्वा बाणः प्रतिसमाहितः
tatra cāmiṣalubdhena lubdhakena mahāvane
avidūre mṛgaṃ dṛṣṭvā bāṇaḥ pratisamāhitaḥ
- 4
तेन दुर्वारितास्त्रेण निमित्तचपलेषुणा
महान्वनतरुर्विद्धो मृगं तत्र जिघांसता
tena durvāritāstreṇa nimittacapaleṣuṇā
mahānvanatarurviddho mṛgaṃ tatra jighāṃsatā
- 5
स तीक्ष्णविषदिग्धेन शरेणातिबलात्कृतः
उत्सृज्य फलपत्राणि पादपः शोषम् आगतः
sa tīkṣṇaviṣadigdhena śareṇātibalātkṛtaḥ
utsṛjya phalapatrāṇi pādapaḥ śoṣam āgataḥ
- 6
तस्मिन्वृक्षे तथाभूते कोटरेषु चिरोषितः
न जहाति शुको वासं तस्य भक्त्या वनस्पतेः
tasminvṛkṣe tathābhūte koṭareṣu ciroṣitaḥ
na jahāti śuko vāsaṃ tasya bhaktyā vanaspateḥ
- 7
निष्प्रचारो निराहारो ग्लानः शिथिलवाग् अपि
कृतज्ञः सह वृक्षेण धर्मात्मा स व्यशुष्यत
niṣpracāro nirāhāro glānaḥ śithilavāg api
kṛtajñaḥ saha vṛkṣeṇa dharmātmā sa vyaśuṣyata
- 8
तम् उदारं महासत्त्वम् अतिमानुषचेष्टितम्
समदुःखसुखं ज्ञात्वा विस्मितः पाकशासनः
tam udāraṃ mahāsattvam atimānuṣaceṣṭitam
samaduḥkhasukhaṃ jñātvā vismitaḥ pākaśāsanaḥ
- 9
ततश्चिन्ताम् उपगतः शक्रः कथम् अयं द्विजः
तिर्यग्योनावसंभाव्यम् आनृशंस्यं समास्थितः
tataścintām upagataḥ śakraḥ katham ayaṃ dvijaḥ
tiryagyonāvasaṃbhāvyam ānṛśaṃsyaṃ samāsthitaḥ
- 10
अथवा नात्र चित्रं हीत्यभवद्वासवस्य तु
प्राणिनाम् इह सर्वेषां सर्वं सर्वत्र दृश्यते
athavā nātra citraṃ hītyabhavadvāsavasya tu
prāṇinām iha sarveṣāṃ sarvaṃ sarvatra dṛśyate
- 11
ततो ब्राह्मणवेषेण मानुषं रूपम् आस्थितः
अवतीर्य महीं शक्रस्तं पक्षिणम् उवाच ह
tato brāhmaṇaveṣeṇa mānuṣaṃ rūpam āsthitaḥ
avatīrya mahīṃ śakrastaṃ pakṣiṇam uvāca ha
- 12
शुक भोः पक्षिणां श्रेष्ठ दाक्षेयी सुप्रजास्त्वया
पृच्छे त्वा शुष्कम् एतं वै कस्मान्न त्यजसि द्रुमम्
śuka bhoḥ pakṣiṇāṃ śreṣṭha dākṣeyī suprajāstvayā
pṛcche tvā śuṣkam etaṃ vai kasmānna tyajasi drumam
- 13
अथ पृष्टः शुकः प्राह मूर्ध्ना समभिवाद्य तम्
स्वागतं देवराजाय विज्ञातस्तपसा मया
atha pṛṣṭaḥ śukaḥ prāha mūrdhnā samabhivādya tam
svāgataṃ devarājāya vijñātastapasā mayā
- 14
ततो दशशताक्षेण साधु साध्विति भाषितम्
अहो विज्ञानम् इत्येवं तपसा पूजितस्ततः
tato daśaśatākṣeṇa sādhu sādhviti bhāṣitam
aho vijñānam ityevaṃ tapasā pūjitastataḥ
- 15
तम् एवं शुभकर्माणं शुकं परमधार्मिकम्
विजानन्न् अपि तां प्राप्तिं पप्रच्छ बलसूदनः
tam evaṃ śubhakarmāṇaṃ śukaṃ paramadhārmikam
vijānann api tāṃ prāptiṃ papraccha balasūdanaḥ
- 16
निष्पत्रम् अफलं शुष्कम् अशरण्यं पतत्रिणाम्
किमर्थं सेवसे वृक्षं यदा महद् इदं वनम्
niṣpatram aphalaṃ śuṣkam aśaraṇyaṃ patatriṇām
kimarthaṃ sevase vṛkṣaṃ yadā mahad idaṃ vanam
- 17
अन्ये ऽपि बहवो वृक्षाः पत्रसंछन्नकोटराः
शुभाः पर्याप्तसंचारा विद्यन्ते ऽस्मिन्महावने
anye 'pi bahavo vṛkṣāḥ patrasaṃchannakoṭarāḥ
śubhāḥ paryāptasaṃcārā vidyante 'sminmahāvane
- 18
गतायुषम् असामर्थ्यं क्षीणसारं हतश्रियम्
विमृश्य प्रज्ञया धीर जहीमं ह्य् अस्थिरं द्रुमम्
gatāyuṣam asāmarthyaṃ kṣīṇasāraṃ hataśriyam
vimṛśya prajñayā dhīra jahīmaṃ hy asthiraṃ drumam
- 19
तद् उपश्रुत्य धर्मात्मा शुकः शक्रेण भाषितम्
सुदीर्घम् अभिनिःश्वस्य दीनो वाक्यम् उवाच ह
tad upaśrutya dharmātmā śukaḥ śakreṇa bhāṣitam
sudīrgham abhiniḥśvasya dīno vākyam uvāca ha
- 20
अनतिक्रमणीयानि दैवतानि शचीपते
यत्राभवस्तत्र भवस्तन्निबोध सुराधिप
anatikramaṇīyāni daivatāni śacīpate
yatrābhavastatra bhavastannibodha surādhipa
- 21
अस्मिन्न् अहं द्रुमे जातः साधुभिश्च गुणैर्युतः
बालभावे च संगुप्तः शत्रुभिश्च न धर्षितः
asminn ahaṃ drume jātaḥ sādhubhiśca guṇairyutaḥ
bālabhāve ca saṃguptaḥ śatrubhiśca na dharṣitaḥ
- 22
किम् अनुक्रोशवैफल्यम् उत्पादयसि मे ऽनघ
आनृशंस्ये ऽनुरक्तस्य भक्तस्यानुगतस्य च
kim anukrośavaiphalyam utpādayasi me 'nagha
ānṛśaṃsye 'nuraktasya bhaktasyānugatasya ca
- 23
अनुक्रोशो हि साधूनां सुमहद्धर्मलक्षणम्
अनुक्रोशश्च साधूनां सदा प्रीतिं प्रयच्छति
anukrośo hi sādhūnāṃ sumahaddharmalakṣaṇam
anukrośaśca sādhūnāṃ sadā prītiṃ prayacchati
- 24
त्वम् एव दैवतैः सर्वैः पृच्छ्यसे धर्मसंशयान्
अतस्त्वं देव देवानाम् आधिपत्ये प्रतिष्ठितः
tvam eva daivataiḥ sarvaiḥ pṛcchyase dharmasaṃśayān
atastvaṃ deva devānām ādhipatye pratiṣṭhitaḥ
- 25
नार्हसि त्वं सहस्राक्ष त्याजयित्वेह भक्तितः
समर्थम् उपजीव्येमं त्यजेयं कथम् अद्य वै
nārhasi tvaṃ sahasrākṣa tyājayitveha bhaktitaḥ
samartham upajīvyemaṃ tyajeyaṃ katham adya vai
- 26
तस्य वाक्येन सौम्येन हर्षितः पाकशासनः
शुकं प्रोवाच धर्मज्ञम् आनृशंस्येन तोषितः
tasya vākyena saumyena harṣitaḥ pākaśāsanaḥ
śukaṃ provāca dharmajñam ānṛśaṃsyena toṣitaḥ
- 27
वरं वृणीष्वेति तदा स च वव्रे वरं शुकः
आनृशंस्यपरो नित्यं तस्य वृक्षस्य संभवम्
varaṃ vṛṇīṣveti tadā sa ca vavre varaṃ śukaḥ
ānṛśaṃsyaparo nityaṃ tasya vṛkṣasya saṃbhavam
- 28
विदित्वा च दृढां शक्रस्तां शुके शीलसंपदम्
प्रीतः क्षिप्रम् अथो वृक्षम् अमृतेनावसिक्तवान्
viditvā ca dṛḍhāṃ śakrastāṃ śuke śīlasaṃpadam
prītaḥ kṣipram atho vṛkṣam amṛtenāvasiktavān
- 29
ततः फलानि पत्राणि शाखाश्चापि मनोरमाः
शुकस्य दृढभक्तित्वाच्छ्रीमत्त्वं चाप स द्रुमः
tataḥ phalāni patrāṇi śākhāścāpi manoramāḥ
śukasya dṛḍhabhaktitvācchrīmattvaṃ cāpa sa drumaḥ
- 30
शुकश्च कर्मणा तेन आनृशंस्यकृतेन ह
आयुषो ऽन्ते महाराज प्राप शक्रसलोकताम्
śukaśca karmaṇā tena ānṛśaṃsyakṛtena ha
āyuṣo 'nte mahārāja prāpa śakrasalokatām

