57 shlokas
- 1
उमोवाच
देशेषु रमणीयेषु गिरीणां निर्झरेषु च
स्रवन्तीनां च कुञ्जेषु पर्वतोपवनेषु च
umovāca
deśeṣu ramaṇīyeṣu girīṇāṃ nirjhareṣu ca
sravantīnāṃ ca kuñjeṣu parvatopavaneṣu ca
- 2
देशेषु च विचित्रेषु फलवत्सु समाहिताः
मूलवत्सु च देशेषु वसन्ति नियतव्रताः
deśeṣu ca vicitreṣu phalavatsu samāhitāḥ
mūlavatsu ca deśeṣu vasanti niyatavratāḥ
- 3
तेषाम् अपि विधिं पुण्यं श्रोतुम् इच्छामि शंकर
वानप्रस्थेषु देवेश स्वशरीरोपजीविषु
teṣām api vidhiṃ puṇyaṃ śrotum icchāmi śaṃkara
vānaprastheṣu deveśa svaśarīropajīviṣu
- 4
महेश्वर उवाच
वानप्रस्थेषु यो धर्मस्तं मे शृणु समाहिता
श्रुत्वा चैकमना देवि धर्मबुद्धिपरा भव
maheśvara uvāca
vānaprastheṣu yo dharmastaṃ me śṛṇu samāhitā
śrutvā caikamanā devi dharmabuddhiparā bhava
- 5
संसिद्धैर्नियतैः सद्भिर्वनवासम् उपागतैः
वानप्रस्थैर् इदं कर्म कर्तव्यं शृणु यादृशम्
saṃsiddhairniyataiḥ sadbhirvanavāsam upāgataiḥ
vānaprasthair idaṃ karma kartavyaṃ śṛṇu yādṛśam
- 6
त्रिकालम् अभिषेकार्थः पितृदेवार्चनं क्रिया
अग्निहोत्रपरिस्पन्द इष्टिहोमविधिस्तथा
trikālam abhiṣekārthaḥ pitṛdevārcanaṃ kriyā
agnihotraparispanda iṣṭihomavidhistathā
- 7
नीवारग्रहणं चैव फलमूलनिषेवणम्
इङ्गुदैर् अण्डतैलानां स्नेहार्थं च निषेवणम्
nīvāragrahaṇaṃ caiva phalamūlaniṣevaṇam
iṅgudair aṇḍatailānāṃ snehārthaṃ ca niṣevaṇam
- 8
योगचर्याकृतैः सिद्धैः कामक्रोधविवर्जनम्
वीरशय्याम् उपासद्भिर्वीरस्थानोपसेविभिः
yogacaryākṛtaiḥ siddhaiḥ kāmakrodhavivarjanam
vīraśayyām upāsadbhirvīrasthānopasevibhiḥ
- 9
युक्तैर्योगवहैः सद्भिर्ग्रीष्मे पञ्चतपैस्तथा
मण्डूकयोगनियतैर्यथान्यायनिषेविभिः
yuktairyogavahaiḥ sadbhirgrīṣme pañcatapaistathā
maṇḍūkayoganiyatairyathānyāyaniṣevibhiḥ
- 10
वीरासनगतैर्नित्यं स्थण्डिले शयनैस्तथा
शीतयोगो ऽग्नियोगश्च चर्तव्यो धर्मबुद्धिभिः
vīrāsanagatairnityaṃ sthaṇḍile śayanaistathā
śītayogo 'gniyogaśca cartavyo dharmabuddhibhiḥ
- 11
अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च शैवालोत्तरभोजनैः
अश्मकुट्टैस्तथा दान्तैः संप्रक्षालैस्तथापरैः
abbhakṣairvāyubhakṣaiśca śaivālottarabhojanaiḥ
aśmakuṭṭaistathā dāntaiḥ saṃprakṣālaistathāparaiḥ
- 12
चीरवल्कलसंवीतैर्मृगचर्मनिवासिभिः
कार्या यात्रा यथाकालं यथाधर्मं यथाविधि
cīravalkalasaṃvītairmṛgacarmanivāsibhiḥ
kāryā yātrā yathākālaṃ yathādharmaṃ yathāvidhi
- 13
वननित्यैर्वनचरैर्वनपैर्वनगोचरैः
वनं गुरुम् इवासाद्य वस्तव्यं वनजीविभिः
vananityairvanacarairvanapairvanagocaraiḥ
vanaṃ gurum ivāsādya vastavyaṃ vanajīvibhiḥ
- 14
तेषां होमक्रिया धर्मः पञ्चयज्ञनिषेवणम्
नागपञ्चमयज्ञस्य वेदोक्तस्यानुपालनम्
teṣāṃ homakriyā dharmaḥ pañcayajñaniṣevaṇam
nāgapañcamayajñasya vedoktasyānupālanam
- 15
अष्टमीयज्ञपरता चातुर्मास्यनिषेवणम्
पौर्णमास्यां तु यो यज्ञो नित्ययज्ञस्तथैव च
aṣṭamīyajñaparatā cāturmāsyaniṣevaṇam
paurṇamāsyāṃ tu yo yajño nityayajñastathaiva ca
- 16
विमुक्ता दारसंयोगैर्विमुक्ताः सर्वसंकरैः
विमुक्ताः सर्वपापैश्च चरन्ति मुनयो वने
vimuktā dārasaṃyogairvimuktāḥ sarvasaṃkaraiḥ
vimuktāḥ sarvapāpaiśca caranti munayo vane
- 17
स्रुग्भाण्डपरमा नित्यं त्रेताग्निशरणाः सदा
सन्तः सत्पथनित्या ये ते यान्ति परमां गतिम्
srugbhāṇḍaparamā nityaṃ tretāgniśaraṇāḥ sadā
santaḥ satpathanityā ye te yānti paramāṃ gatim
- 18
ब्रह्मलोकं महापुण्यं सोमलोकं च शाश्वतम्
गच्छन्ति मुनयः सिद्धा ऋषिधर्मव्यपाश्रयात्
brahmalokaṃ mahāpuṇyaṃ somalokaṃ ca śāśvatam
gacchanti munayaḥ siddhā ṛṣidharmavyapāśrayāt
- 19
एष धर्मो मया देवि वानप्रस्थाश्रितः शुभः
विस्तरेणार्थसम्पन्नो यथास्थूलम् उदाहृतः
eṣa dharmo mayā devi vānaprasthāśritaḥ śubhaḥ
vistareṇārthasampanno yathāsthūlam udāhṛtaḥ
- 20
उमोवाच
भगवन्देवदेवेश सर्वभूतनमस्कृत
यो धर्मो मुनिसंघस्य सिद्धिवादेषु तं वद
umovāca
bhagavandevadeveśa sarvabhūtanamaskṛta
yo dharmo munisaṃghasya siddhivādeṣu taṃ vada
- 21
सिद्धिवादेषु संसिद्धास्तथा वननिवासिनः
स्वैरिणो दारसंयुक्तास्तेषां धर्मः कथं स्मृतः
siddhivādeṣu saṃsiddhāstathā vananivāsinaḥ
svairiṇo dārasaṃyuktāsteṣāṃ dharmaḥ kathaṃ smṛtaḥ
- 22
महेश्वर उवाच
स्वैरिणस्तापसा देवि सर्वे दारविहारिणः
तेषां मौण्ड्यं कषायश्च वासरात्रिश्च कारणम्
maheśvara uvāca
svairiṇastāpasā devi sarve dāravihāriṇaḥ
teṣāṃ mauṇḍyaṃ kaṣāyaśca vāsarātriśca kāraṇam
- 23
त्रिकालम् अभिषेकश्च होत्रं त्वृषिकृतं महत्
समाधिः सत्पथस्थानं यथोदितनिषेवणम्
trikālam abhiṣekaśca hotraṃ tvṛṣikṛtaṃ mahat
samādhiḥ satpathasthānaṃ yathoditaniṣevaṇam
- 24
ये च ते पूर्वकथिता धर्मा वननिवासिनाम्
यदि सेवन्ति धर्मांस्तान् आप्नुवन्ति तपःफलम्
ye ca te pūrvakathitā dharmā vananivāsinām
yadi sevanti dharmāṃstān āpnuvanti tapaḥphalam
- 25
ये च दंपतिधर्माणः स्वदारनियतेन्द्रियाः
चरन्ति विधिदृष्टं तद् ऋतुकालाभिगामिनः
ye ca daṃpatidharmāṇaḥ svadāraniyatendriyāḥ
caranti vidhidṛṣṭaṃ tad ṛtukālābhigāminaḥ
- 26
तेषाम् ऋषिकृतो धर्मो धर्मिणाम् उपपद्यते
न कामकारात्कामो ऽन्यः संसेव्यो धर्मदर्शिभिः
teṣām ṛṣikṛto dharmo dharmiṇām upapadyate
na kāmakārātkāmo 'nyaḥ saṃsevyo dharmadarśibhiḥ
- 27
सर्वभूतेषु यः सम्यग्ददात्यभयदक्षिणाम्
हिंसारोषविमुक्तात्मा स वै धर्मेण युज्यते
sarvabhūteṣu yaḥ samyagdadātyabhayadakṣiṇām
hiṃsāroṣavimuktātmā sa vai dharmeṇa yujyate
- 28
सर्वभूतानुकम्पी यः सर्वभूतार्जवव्रतः
सर्वभूतात्मभूतश्च स वै धर्मेण युज्यते
sarvabhūtānukampī yaḥ sarvabhūtārjavavrataḥ
sarvabhūtātmabhūtaśca sa vai dharmeṇa yujyate
- 29
सर्ववेदेषु वा स्नानं सर्वभूतेषु चार्जवम्
उभे एते समे स्याताम् आर्जवं वा विशिष्यते
sarvavedeṣu vā snānaṃ sarvabhūteṣu cārjavam
ubhe ete same syātām ārjavaṃ vā viśiṣyate
- 30
आर्जवं धर्म इत्याहुर् अधर्मो जिह्म उच्यते
आर्जवेनेह संयुक्तो नरो धर्मेण युज्यते
ārjavaṃ dharma ityāhur adharmo jihma ucyate
ārjaveneha saṃyukto naro dharmeṇa yujyate

