69 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
सर्वेषाम् एव वर्णानां म्लेच्छानां च पितामह
उपवासे मतिर् इयं कारणं च न विद्महे
yudhiṣṭhira uvāca
sarveṣām eva varṇānāṃ mlecchānāṃ ca pitāmaha
upavāse matir iyaṃ kāraṇaṃ ca na vidmahe
- 2
ब्रह्मक्षत्रेण नियमाश्चर्तव्या इति नः श्रुतम्
उपवासे कथं तेषां कृत्यम् अस्ति पितामह
brahmakṣatreṇa niyamāścartavyā iti naḥ śrutam
upavāse kathaṃ teṣāṃ kṛtyam asti pitāmaha
- 3
नियमं चोपवासानां सर्वेषां ब्रूहि पार्थिव
अवाप्नोति गतिं कां च उपवासपरायणः
niyamaṃ copavāsānāṃ sarveṣāṃ brūhi pārthiva
avāpnoti gatiṃ kāṃ ca upavāsaparāyaṇaḥ
- 4
उपवासः परं पुण्यम् उपवासः परायणम्
उपोष्येह नरश्रेष्ठ किं फलं प्रतिपद्यते
upavāsaḥ paraṃ puṇyam upavāsaḥ parāyaṇam
upoṣyeha naraśreṣṭha kiṃ phalaṃ pratipadyate
- 5
अधर्मान्मुच्यते केन धर्मम् आप्नोति वै कथम्
स्वर्गं पुण्यं च लभते कथं भरतसत्तम
adharmānmucyate kena dharmam āpnoti vai katham
svargaṃ puṇyaṃ ca labhate kathaṃ bharatasattama
- 6
उपोष्य चापि किं तेन प्रदेयं स्यान्नराधिप
धर्मेण च सुखान् अर्थांल्लभेद्येन ब्रवीहि तम्
upoṣya cāpi kiṃ tena pradeyaṃ syānnarādhipa
dharmeṇa ca sukhān arthāṃllabhedyena bravīhi tam
- 7
वैशंपायन उवाच
एवं ब्रुवाणं कौन्तेयं धर्मज्ञं धर्मतत्त्ववित्
धर्मपुत्रम् इदं वाक्यं भीष्मः शांतनवो ऽब्रवीत्
vaiśaṃpāyana uvāca
evaṃ bruvāṇaṃ kaunteyaṃ dharmajñaṃ dharmatattvavit
dharmaputram idaṃ vākyaṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavo 'bravīt
- 8
इदं खलु महाराज श्रुतम् आसीत्पुरातनम्
उपवासविधौ श्रेष्ठा ये गुणा भरतर्षभ
idaṃ khalu mahārāja śrutam āsītpurātanam
upavāsavidhau śreṣṭhā ye guṇā bharatarṣabha
- 9
प्राजापत्यं ह्यङ्गिरसं पृष्टवान् अस्मि भारत
यथा मां त्वं तथैवाहं पृष्टवांस्तं तपोधनम्
prājāpatyaṃ hyaṅgirasaṃ pṛṣṭavān asmi bhārata
yathā māṃ tvaṃ tathaivāhaṃ pṛṣṭavāṃstaṃ tapodhanam
- 10
प्रश्नम् एतं मया पृष्टो भगवान् अग्निसंभवः
उपवासविधिं पुण्यम् आचष्ट भरतर्षभ
praśnam etaṃ mayā pṛṣṭo bhagavān agnisaṃbhavaḥ
upavāsavidhiṃ puṇyam ācaṣṭa bharatarṣabha
- 11
अङ्गिरा उवाच
ब्रह्मक्षत्रे त्रिरात्रं तु विहितं कुरुनन्दन
द्विस्त्रिरात्रम् अथैवात्र निर्दिष्टं पुरुषर्षभ
aṅgirā uvāca
brahmakṣatre trirātraṃ tu vihitaṃ kurunandana
dvistrirātram athaivātra nirdiṣṭaṃ puruṣarṣabha
- 12
वैश्यशूद्रौ तु यौ मोहाद् उपवासं प्रकुर्वते
त्रिरात्रं द्विस्त्रिरात्रं वा तयोः पुष्टिर्न विद्यते
vaiśyaśūdrau tu yau mohād upavāsaṃ prakurvate
trirātraṃ dvistrirātraṃ vā tayoḥ puṣṭirna vidyate
- 13
चतुर्थभक्तक्षपणं वैश्यशूद्रे विधीयते
त्रिरात्रं न तु धर्मज्ञैर्विहितं ब्रह्मवादिभिः
caturthabhaktakṣapaṇaṃ vaiśyaśūdre vidhīyate
trirātraṃ na tu dharmajñairvihitaṃ brahmavādibhiḥ
- 14
पञ्चम्यां चैव षष्ठ्यां च पौर्णमास्यां च भारत
क्षमावान्रूपसम्पन्नः श्रुतवांश्चैव जायते
pañcamyāṃ caiva ṣaṣṭhyāṃ ca paurṇamāsyāṃ ca bhārata
kṣamāvānrūpasampannaḥ śrutavāṃścaiva jāyate
- 15
नानपत्यो भवेत्प्राज्ञो दरिद्रो वा कदाचन
यजिष्णुः पञ्चमीं षष्ठीं क्षपेद्यो भोजयेद्द्विजान्
nānapatyo bhavetprājño daridro vā kadācana
yajiṣṇuḥ pañcamīṃ ṣaṣṭhīṃ kṣapedyo bhojayeddvijān
- 16
अष्टमीम् अथ कौन्तेय शुक्लपक्षे चतुर्दशीम्
उपोष्य व्याधिरहितो वीर्यवान् अभिजायते
aṣṭamīm atha kaunteya śuklapakṣe caturdaśīm
upoṣya vyādhirahito vīryavān abhijāyate
- 17
मार्गशीर्षं तु यो मासम् एकभक्तेन संक्षिपेत्
भोजयेच्च द्विजान्भक्त्या स मुच्येद्व्याधिकिल्बिषैः
mārgaśīrṣaṃ tu yo māsam ekabhaktena saṃkṣipet
bhojayecca dvijānbhaktyā sa mucyedvyādhikilbiṣaiḥ
- 18
सर्वकल्याणसम्पूर्णः सर्वौषधिसमन्वितः
कृषिभागी बहुधनो बहुपुत्रश्च जायते
sarvakalyāṇasampūrṇaḥ sarvauṣadhisamanvitaḥ
kṛṣibhāgī bahudhano bahuputraśca jāyate
- 19
पौषमासं तु कौन्तेय भक्तेनैकेन यः क्षपेत्
सुभगो दर्शनीयश्च यशोभागी च जायते
pauṣamāsaṃ tu kaunteya bhaktenaikena yaḥ kṣapet
subhago darśanīyaśca yaśobhāgī ca jāyate
- 20
पितृभक्तो माघमासम् एकभक्तेन यः क्षपेत्
श्रीमत्कुले ज्ञातिमध्ये स महत्त्वं प्रपद्यते
pitṛbhakto māghamāsam ekabhaktena yaḥ kṣapet
śrīmatkule jñātimadhye sa mahattvaṃ prapadyate
- 21
भगदैवं तु यो मासम् एकभक्तेन यः क्षपेत्
स्त्रीषु वल्लभतां याति वश्याश्चास्य भवन्ति ताः
bhagadaivaṃ tu yo māsam ekabhaktena yaḥ kṣapet
strīṣu vallabhatāṃ yāti vaśyāścāsya bhavanti tāḥ
- 22
चैत्रं तु नियतो मासम् एकभक्तेन यः क्षपेत्
सुवर्णमणिमुक्ताढ्ये कुले महति जायते
caitraṃ tu niyato māsam ekabhaktena yaḥ kṣapet
suvarṇamaṇimuktāḍhye kule mahati jāyate
- 23
निस्तरेद् एकभक्तेन वैशाखं यो जितेन्द्रियः
नरो वा यदि वा नारी ज्ञातीनां श्रेष्ठतां व्रजेत्
nistared ekabhaktena vaiśākhaṃ yo jitendriyaḥ
naro vā yadi vā nārī jñātīnāṃ śreṣṭhatāṃ vrajet
- 24
ज्येष्ठामूलं तु यो मासम् एकभक्तेन संक्षपेत्
ऐश्वर्यम् अतुलं श्रेष्ठं पुमान्स्त्री वाभिजायते
jyeṣṭhāmūlaṃ tu yo māsam ekabhaktena saṃkṣapet
aiśvaryam atulaṃ śreṣṭhaṃ pumānstrī vābhijāyate
- 25
आषाढम् एकभक्तेन स्थित्वा मासम् अतन्द्रितः
बहुधान्यो बहुधनो बहुपुत्रश्च जायते
āṣāḍham ekabhaktena sthitvā māsam atandritaḥ
bahudhānyo bahudhano bahuputraśca jāyate
- 26
श्रावणं नियतो मासम् एकभक्तेन यः क्षपेत्
यत्र तत्राभिषेकेण युज्यते ज्ञातिवर्धनः
śrāvaṇaṃ niyato māsam ekabhaktena yaḥ kṣapet
yatra tatrābhiṣekeṇa yujyate jñātivardhanaḥ
- 27
प्रौष्ठपदं तु यो मासम् एकाहारो भवेन्नरः
धनाढ्यं स्फीतम् अचलम् ऐश्वर्यं प्रतिपद्यते
prauṣṭhapadaṃ tu yo māsam ekāhāro bhavennaraḥ
dhanāḍhyaṃ sphītam acalam aiśvaryaṃ pratipadyate
- 28
तथैवाश्वयुजं मासम् एकभक्तेन यः क्षपेत्
प्रजावान्वाहनाढ्यश्च बहुपुत्रश्च जायते
tathaivāśvayujaṃ māsam ekabhaktena yaḥ kṣapet
prajāvānvāhanāḍhyaśca bahuputraśca jāyate
- 29
कार्त्तिकं तु नरो मासं यः कुर्याद् एकभोजनम्
शूरश्च बहुभार्यश्च कीर्तिमांश्चैव जायते
kārttikaṃ tu naro māsaṃ yaḥ kuryād ekabhojanam
śūraśca bahubhāryaśca kīrtimāṃścaiva jāyate
- 30
इति मासा नरव्याघ्र क्षपतां परिकीर्तिताः
तिथीनां नियमा ये तु शृणु तान् अपि पार्थिव
iti māsā naravyāghra kṣapatāṃ parikīrtitāḥ
tithīnāṃ niyamā ye tu śṛṇu tān api pārthiva

