41 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
दुर्वाससः प्रसादात्ते यत्तदा मधुसूदन
अवाप्तम् इह विज्ञानं तन्मे व्याख्यातुम् अर्हसि
yudhiṣṭhira uvāca
durvāsasaḥ prasādātte yattadā madhusūdana
avāptam iha vijñānaṃ tanme vyākhyātum arhasi
- 2
महाभाग्यं च यत्तस्य नामानि च महात्मनः
तत्त्वतो ज्ञातुम् इच्छामि सर्वं मतिमतां वर
mahābhāgyaṃ ca yattasya nāmāni ca mahātmanaḥ
tattvato jñātum icchāmi sarvaṃ matimatāṃ vara
- 3
वासुदेव उवाच
हन्त ते कथयिष्यामि नमस्कृत्वा कपर्दिने
यद् अवाप्तं महाराज श्रेयो यच्चार्जितं यशः
vāsudeva uvāca
hanta te kathayiṣyāmi namaskṛtvā kapardine
yad avāptaṃ mahārāja śreyo yaccārjitaṃ yaśaḥ
- 4
प्रयतः प्रातर् उत्थाय यद् अधीये विशां पते
प्राञ्जलिः शतरुद्रीयं तन्मे निगदतः शृणु
prayataḥ prātar utthāya yad adhīye viśāṃ pate
prāñjaliḥ śatarudrīyaṃ tanme nigadataḥ śṛṇu
- 5
प्रजापतिस्तत्ससृजे तपसो ऽन्ते महातपाः
शंकरस्त्वसृजत्तात प्रजाः स्थावरजङ्गमाः
prajāpatistatsasṛje tapaso 'nte mahātapāḥ
śaṃkarastvasṛjattāta prajāḥ sthāvarajaṅgamāḥ
- 6
नास्ति किंचित्परं भूतं महादेवाद्विशां पते
इह त्रिष्वपि लोकेषु भूतानां प्रभवो हि सः
nāsti kiṃcitparaṃ bhūtaṃ mahādevādviśāṃ pate
iha triṣvapi lokeṣu bhūtānāṃ prabhavo hi saḥ
- 7
न चैवोत्सहते स्थातुं कश्चिद् अग्रे महात्मनः
न हि भूतं समं तेन त्रिषु लोकेषु विद्यते
na caivotsahate sthātuṃ kaścid agre mahātmanaḥ
na hi bhūtaṃ samaṃ tena triṣu lokeṣu vidyate
- 8
गन्धेनापि हि संग्रामे तस्य क्रुद्धस्य शत्रवः
विसंज्ञा हतभूयिष्ठा वेपन्ति च पतन्ति च
gandhenāpi hi saṃgrāme tasya kruddhasya śatravaḥ
visaṃjñā hatabhūyiṣṭhā vepanti ca patanti ca
- 9
घोरं च निनदं तस्य पर्जन्यनिनदोपमम्
श्रुत्वा विदीर्येद्धृदयं देवानाम् अपि संयुगे
ghoraṃ ca ninadaṃ tasya parjanyaninadopamam
śrutvā vidīryeddhṛdayaṃ devānām api saṃyuge
- 10
यांश्च घोरेण रूपेण पश्येत्क्रुद्धः पिनाकधृक्
न सुरा नासुरा लोके न गन्धर्वा न पन्नगाः
कुपिते सुखम् एधन्ते तस्मिन्न् अपि गुहागताः
yāṃśca ghoreṇa rūpeṇa paśyetkruddhaḥ pinākadhṛk
na surā nāsurā loke na gandharvā na pannagāḥ
kupite sukham edhante tasminn api guhāgatāḥ
- 11
प्रजापतेश्च दक्षस्य यजतो वितते क्रतौ
विव्याध कुपितो यज्ञं निर्भयस्तु भवस्तदा
धनुषा बाणम् उत्सृज्य सघोषं विननाद च
prajāpateśca dakṣasya yajato vitate kratau
vivyādha kupito yajñaṃ nirbhayastu bhavastadā
dhanuṣā bāṇam utsṛjya saghoṣaṃ vinanāda ca
- 12
ते न शर्म कुतः शान्तिं विषादं लेभिरे सुराः
विद्रुते सहसा यज्ञे कुपिते च महेश्वरे
te na śarma kutaḥ śāntiṃ viṣādaṃ lebhire surāḥ
vidrute sahasā yajñe kupite ca maheśvare
- 13
तेन ज्यातलघोषेण सर्वे लोकाः समाकुलाः
बभूवुर् अवशाः पार्थ विषेदुश्च सुरासुराः
tena jyātalaghoṣeṇa sarve lokāḥ samākulāḥ
babhūvur avaśāḥ pārtha viṣeduśca surāsurāḥ
- 14
आपश्चुक्षुभिरे चैव चकम्पे च वसुंधरा
व्यद्रवन्गिरयश्चापि द्यौः पफाल च सर्वशः
āpaścukṣubhire caiva cakampe ca vasuṃdharā
vyadravangirayaścāpi dyauḥ paphāla ca sarvaśaḥ
- 15
अन्धेन तमसा लोकाः प्रावृता न चकाशिरे
प्रनष्टा ज्योतिषां भाश्च सह सूर्येण भारत
andhena tamasā lokāḥ prāvṛtā na cakāśire
pranaṣṭā jyotiṣāṃ bhāśca saha sūryeṇa bhārata
- 16
भृशं भीतास्ततः शान्तिं चक्रुः स्वस्त्ययनानि च
ऋषयः सर्वभूतानाम् आत्मनश्च हितैषिणः
bhṛśaṃ bhītāstataḥ śāntiṃ cakruḥ svastyayanāni ca
ṛṣayaḥ sarvabhūtānām ātmanaśca hitaiṣiṇaḥ
- 17
ततः सो ऽभ्यद्रवद्देवान्क्रुद्धो रौद्रपराक्रमः
भगस्य नयने क्रुद्धः प्रहारेण व्यशातयत्
tataḥ so 'bhyadravaddevānkruddho raudraparākramaḥ
bhagasya nayane kruddhaḥ prahāreṇa vyaśātayat
- 18
पूषाणं चाभिदुद्राव परेण वपुषान्वितः
पुरोडाशं भक्षयतो दशनान्वै व्यशातयत्
pūṣāṇaṃ cābhidudrāva pareṇa vapuṣānvitaḥ
puroḍāśaṃ bhakṣayato daśanānvai vyaśātayat
- 19
ततः प्रणेमुर्देवास्ते वेपमानाः स्म शंकरम्
पुनश्च संदधे रुद्रो दीप्तं सुनिशितं शरम्
tataḥ praṇemurdevāste vepamānāḥ sma śaṃkaram
punaśca saṃdadhe rudro dīptaṃ suniśitaṃ śaram
- 20
रुद्रस्य विक्रमं दृष्ट्वा भीता देवाः सहर्षिभिः
ततः प्रसादयामासुः शर्वं ते विबुधोत्तमाः
rudrasya vikramaṃ dṛṣṭvā bhītā devāḥ saharṣibhiḥ
tataḥ prasādayāmāsuḥ śarvaṃ te vibudhottamāḥ
- 21
जेपुश्च शतरुद्रीयं देवाः कृत्वाञ्जलिं ततः
संस्तूयमानस्त्रिदशैः प्रससाद महेश्वरः
jepuśca śatarudrīyaṃ devāḥ kṛtvāñjaliṃ tataḥ
saṃstūyamānastridaśaiḥ prasasāda maheśvaraḥ
- 22
रुद्रस्य भागं यज्ञे च विशिष्टं ते त्वकल्पयन्
भयेन त्रिदशा राजञ्शरणं च प्रपेदिरे
rudrasya bhāgaṃ yajñe ca viśiṣṭaṃ te tvakalpayan
bhayena tridaśā rājañśaraṇaṃ ca prapedire
- 23
तेन चैवातिकोपेन स यज्ञः संधितो ऽभवत्
यद्यच्चापि हतं तत्र तत्तथैव प्रदीयते
tena caivātikopena sa yajñaḥ saṃdhito 'bhavat
yadyaccāpi hataṃ tatra tattathaiva pradīyate
- 24
असुराणां पुराण्यासंस्त्रीणि वीर्यवतां दिवि
आयसं राजतं चैव सौवर्णम् अपरं तथा
asurāṇāṃ purāṇyāsaṃstrīṇi vīryavatāṃ divi
āyasaṃ rājataṃ caiva sauvarṇam aparaṃ tathā
- 25
नाशकत्तानि मघवा भेत्तुं सर्वायुधैर् अपि
अथ सर्वे ऽमरा रुद्रं जग्मुः शरणमर्दिताः
nāśakattāni maghavā bhettuṃ sarvāyudhair api
atha sarve 'marā rudraṃ jagmuḥ śaraṇamarditāḥ
- 26
तत ऊचुर्महात्मानो देवाः सर्वे समागताः
रुद्र रौद्रा भविष्यन्ति पशवः सर्वकर्मसु
जहि दैत्यान्सह पुरैर्लोकांस्त्रायस्व मानद
tata ūcurmahātmāno devāḥ sarve samāgatāḥ
rudra raudrā bhaviṣyanti paśavaḥ sarvakarmasu
jahi daityānsaha purairlokāṃstrāyasva mānada
- 27
स तथोक्तस्तथेत्युक्त्वा विष्णुं कृत्वा शरोत्तमम्
शल्यम् अग्निं तथा कृत्वा पुङ्खं वैवस्वतं यमम्
वेदान्कृत्वा धनुः सर्वाञ्ज्यां च सावित्रिम् उत्तमाम्
sa tathoktastathetyuktvā viṣṇuṃ kṛtvā śarottamam
śalyam agniṃ tathā kṛtvā puṅkhaṃ vaivasvataṃ yamam
vedānkṛtvā dhanuḥ sarvāñjyāṃ ca sāvitrim uttamām
- 28
देवान्रथवरं कृत्वा विनियुज्य च सर्वशः
त्रिपर्वणा त्रिशल्येन तेन तानि बिभेद सः
devānrathavaraṃ kṛtvā viniyujya ca sarvaśaḥ
triparvaṇā triśalyena tena tāni bibheda saḥ
- 29
शरेणादित्यवर्णेन कालाग्निसमतेजसा
ते ऽसुराः सपुरास्तत्र दग्धा रुद्रेण भारत
śareṇādityavarṇena kālāgnisamatejasā
te 'surāḥ sapurāstatra dagdhā rudreṇa bhārata
- 30
तं चैवाङ्कगतं दृष्ट्वा बालं पञ्चशिखं पुनः
उमा जिज्ञासमाना वै को ऽयम् इत्यब्रवीत्तदा
taṃ caivāṅkagataṃ dṛṣṭvā bālaṃ pañcaśikhaṃ punaḥ
umā jijñāsamānā vai ko 'yam ityabravīttadā

