19 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
अपूर्वं वा भवेत्पात्रम् अथ वापि चिरोषितम्
दूराद् अभ्यागतं वापि किं पात्रं स्यात्पितामह
yudhiṣṭhira uvāca
apūrvaṃ vā bhavetpātram atha vāpi ciroṣitam
dūrād abhyāgataṃ vāpi kiṃ pātraṃ syātpitāmaha
- 2
भीष्म उवाच
क्रिया भवति केषांचिद् उपांशुव्रतम् उत्तमम्
यो यो याचेत यत्किंचित्सर्वं दद्याम इत्युत
bhīṣma uvāca
kriyā bhavati keṣāṃcid upāṃśuvratam uttamam
yo yo yāceta yatkiṃcitsarvaṃ dadyāma ityuta
- 3
अपीडयन्भृत्यवर्गम् इत्येवम् अनुशुश्रुम
पीडयन्भृत्यवर्गं हि आत्मानम् अपकर्षति
apīḍayanbhṛtyavargam ityevam anuśuśruma
pīḍayanbhṛtyavargaṃ hi ātmānam apakarṣati
- 4
अपूर्वं वापि यत्पात्रं यच्चापि स्याच्चिरोषितम्
दूराद् अभ्यागतं चापि तत्पात्रं च विदुर्बुधाः
apūrvaṃ vāpi yatpātraṃ yaccāpi syācciroṣitam
dūrād abhyāgataṃ cāpi tatpātraṃ ca vidurbudhāḥ
- 5
युधिष्ठिर उवाच
अपीडया च भृत्यानां धर्मस्याहिंसया तथा
पात्रं विद्याम तत्त्वेन यस्मै दत्तं न संतपेत्
yudhiṣṭhira uvāca
apīḍayā ca bhṛtyānāṃ dharmasyāhiṃsayā tathā
pātraṃ vidyāma tattvena yasmai dattaṃ na saṃtapet
- 6
भीष्म उवाच
ऋत्विक्पुरोहिताचार्याः शिष्याः संबन्धिबान्धवाः
सर्वे पूज्याश्च मान्याश्च श्रुतवृत्तोपसंहिताः
bhīṣma uvāca
ṛtvikpurohitācāryāḥ śiṣyāḥ saṃbandhibāndhavāḥ
sarve pūjyāśca mānyāśca śrutavṛttopasaṃhitāḥ
- 7
अतो ऽन्यथा वर्तमानाः सर्वे नार्हन्ति सत्क्रियाम्
तस्मान्नित्यं परीक्षेत पुरुषान्प्रणिधाय वै
ato 'nyathā vartamānāḥ sarve nārhanti satkriyām
tasmānnityaṃ parīkṣeta puruṣānpraṇidhāya vai
- 8
अक्रोधः सत्यवचनम् अहिंसा दम आर्जवम्
अद्रोहो नातिमानश्च ह्रीस्तितिक्षा तपः शमः
akrodhaḥ satyavacanam ahiṃsā dama ārjavam
adroho nātimānaśca hrīstitikṣā tapaḥ śamaḥ
- 9
यस्मिन्न् एतानि दृश्यन्ते न चाकार्याणि भारत
भावतो विनिविष्टानि तत्पात्रं मानम् अर्हति
yasminn etāni dṛśyante na cākāryāṇi bhārata
bhāvato viniviṣṭāni tatpātraṃ mānam arhati
- 10
तथा चिरोषितं चापि संप्रत्यागतम् एव च
अपूर्वं चैव पूर्वं च तत्पात्रं मानम् अर्हति
tathā ciroṣitaṃ cāpi saṃpratyāgatam eva ca
apūrvaṃ caiva pūrvaṃ ca tatpātraṃ mānam arhati
- 11
अप्रामाण्यं च वेदानां शास्त्राणां चातिलङ्घनम्
सर्वत्र चानवस्थानम् एतन्नाशनम् आत्मनः
aprāmāṇyaṃ ca vedānāṃ śāstrāṇāṃ cātilaṅghanam
sarvatra cānavasthānam etannāśanam ātmanaḥ
- 12
भवेत्पण्डितमानी यो ब्राह्मणो वेदनिन्दकः
आन्वीक्षिकीं तर्कविद्याम् अनुरक्तो निरर्थिकाम्
bhavetpaṇḍitamānī yo brāhmaṇo vedanindakaḥ
ānvīkṣikīṃ tarkavidyām anurakto nirarthikām
- 13
हेतुवादान्ब्रुवन्सत्सु विजेताहेतुवादिकः
आक्रोष्टा चातिवक्ता च ब्राह्मणानां सदैव हि
hetuvādānbruvansatsu vijetāhetuvādikaḥ
ākroṣṭā cātivaktā ca brāhmaṇānāṃ sadaiva hi
- 14
सर्वाभिशङ्की मूढश्च बालः कटुकवाग् अपि
बोद्धव्यस्तादृशस्तात नरश्वानं हि तं विदुः
sarvābhiśaṅkī mūḍhaśca bālaḥ kaṭukavāg api
boddhavyastādṛśastāta naraśvānaṃ hi taṃ viduḥ
- 15
यथा श्वा भषितुं चैव हन्तुं चैवावसृज्यते
एवं संभाषणार्थाय सर्वशास्त्रवधाय च
अल्पश्रुताः कुतर्काश्च दृष्टाः स्पृष्टाः कुपण्डिताः
yathā śvā bhaṣituṃ caiva hantuṃ caivāvasṛjyate
evaṃ saṃbhāṣaṇārthāya sarvaśāstravadhāya ca
alpaśrutāḥ kutarkāśca dṛṣṭāḥ spṛṣṭāḥ kupaṇḍitāḥ
- 16
श्रुतिस्मृतीतिहासादिपुराणारण्यवेदिनः
अनुरुन्ध्याद्बहुज्ञांश्च सारज्ञांश्चैव पण्डितान्
śrutismṛtītihāsādipurāṇāraṇyavedinaḥ
anurundhyādbahujñāṃśca sārajñāṃścaiva paṇḍitān
- 17
लोकयात्रा च द्रष्टव्या धर्मश्चात्महितानि च
एवं नरो वर्तमानः शाश्वतीर् एधते समाः
lokayātrā ca draṣṭavyā dharmaścātmahitāni ca
evaṃ naro vartamānaḥ śāśvatīr edhate samāḥ
- 18
ऋणम् उन्मुच्य देवानाम् ऋषीणां च तथैव च
पितॄणाम् अथ विप्राणाम् अतिथीनां च पञ्चमम्
ṛṇam unmucya devānām ṛṣīṇāṃ ca tathaiva ca
pitṝṇām atha viprāṇām atithīnāṃ ca pañcamam
- 19
पर्यायेण विशुद्धेन सुनिर्णिक्तेन कर्मणा
एवं गृहस्थः कर्माणि कुर्वन्धर्मान्न हीयते
paryāyeṇa viśuddhena sunirṇiktena karmaṇā
evaṃ gṛhasthaḥ karmāṇi kurvandharmānna hīyate

