61 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
सर्वशास्त्रविधानज्ञ राजधर्मार्थवित्तम
अतीव संशयच्छेत्ता भवान्वै प्रथितः क्षितौ
yudhiṣṭhira uvāca
sarvaśāstravidhānajña rājadharmārthavittama
atīva saṃśayacchettā bhavānvai prathitaḥ kṣitau
- 2
कश्चित्तु संशयो मे ऽस्ति तन्मे ब्रूहि पितामह
अस्याम् आपदि कष्टायाम् अन्यं पृच्छाम कं वयम्
kaścittu saṃśayo me 'sti tanme brūhi pitāmaha
asyām āpadi kaṣṭāyām anyaṃ pṛcchāma kaṃ vayam
- 3
यथा नरेण कर्तव्यं यश्च धर्मः सनातनः
एतत्सर्वं महाबाहो भवान्व्याख्यातुम् अर्हति
yathā nareṇa kartavyaṃ yaśca dharmaḥ sanātanaḥ
etatsarvaṃ mahābāho bhavānvyākhyātum arhati
- 4
चतस्रो विहिता भार्या ब्राह्मणस्य पितामह
ब्राह्मणी क्षत्रिया वैश्या शूद्रा च रतिम् इच्छतः
catasro vihitā bhāryā brāhmaṇasya pitāmaha
brāhmaṇī kṣatriyā vaiśyā śūdrā ca ratim icchataḥ
- 5
तत्र जातेषु पुत्रेषु सर्वासां कुरुसत्तम
आनुपूर्व्येण कस्तेषां पित्र्यं दायाद्यम् अर्हति
tatra jāteṣu putreṣu sarvāsāṃ kurusattama
ānupūrvyeṇa kasteṣāṃ pitryaṃ dāyādyam arhati
- 6
केन वा किं ततो हार्यं पितृवित्तात्पितामह
एतद् इच्छामि कथितं विभागस्तेषु यः स्मृतः
kena vā kiṃ tato hāryaṃ pitṛvittātpitāmaha
etad icchāmi kathitaṃ vibhāgasteṣu yaḥ smṛtaḥ
- 7
भीष्म उवाच
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यस्त्रयो वर्णा द्विजातयः
एतेषु विहितो धर्मो ब्राह्मणस्य युधिष्ठिर
bhīṣma uvāca
brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyastrayo varṇā dvijātayaḥ
eteṣu vihito dharmo brāhmaṇasya yudhiṣṭhira
- 8
वैषम्याद् अथ वा लोभात्कामाद्वापि परंतप
ब्राह्मणस्य भवेच्छूद्रा न तु दृष्टान्ततः स्मृता
vaiṣamyād atha vā lobhātkāmādvāpi paraṃtapa
brāhmaṇasya bhavecchūdrā na tu dṛṣṭāntataḥ smṛtā
- 9
शूद्रां शयनम् आरोप्य ब्राह्मणः पीडितो भवेत्
प्रायश्चित्तीयते चापि विधिदृष्टेन हेतुना
śūdrāṃ śayanam āropya brāhmaṇaḥ pīḍito bhavet
prāyaścittīyate cāpi vidhidṛṣṭena hetunā
- 10
तत्र जातेष्वपत्येषु द्विगुणं स्याद्युधिष्ठिर
अतस्ते नियमं वित्ते सम्प्रवक्ष्यामि भारत
tatra jāteṣvapatyeṣu dviguṇaṃ syādyudhiṣṭhira
ataste niyamaṃ vitte sampravakṣyāmi bhārata
- 11
लक्षण्यो गोवृषो यानं यत्प्रधानतमं भवेत्
ब्राह्मण्यास्तद्धरेत्पुत्र एकांशं वै पितुर्धनात्
lakṣaṇyo govṛṣo yānaṃ yatpradhānatamaṃ bhavet
brāhmaṇyāstaddharetputra ekāṃśaṃ vai piturdhanāt
- 12
शेषं तु दशधा कार्यं ब्राह्मणस्वं युधिष्ठिर
तत्र तेनैव हर्तव्याश्चत्वारो ऽंशाः पितुर्धनात्
śeṣaṃ tu daśadhā kāryaṃ brāhmaṇasvaṃ yudhiṣṭhira
tatra tenaiva hartavyāścatvāro 'ṃśāḥ piturdhanāt
- 13
क्षत्रियायास्तु यः पुत्रो ब्राह्मणः सो ऽप्यसंशयः
स तु मातृविशेषेण त्रीन् अंशान्हर्तुम् अर्हति
kṣatriyāyāstu yaḥ putro brāhmaṇaḥ so 'pyasaṃśayaḥ
sa tu mātṛviśeṣeṇa trīn aṃśānhartum arhati
- 14
वर्णे तृतीये जातस्तु वैश्यायां ब्राह्मणाद् अपि
द्विरंशस्तेन हर्तव्यो ब्राह्मणस्वाद्युधिष्ठिर
varṇe tṛtīye jātastu vaiśyāyāṃ brāhmaṇād api
dviraṃśastena hartavyo brāhmaṇasvādyudhiṣṭhira
- 15
शूद्रायां ब्राह्मणाज्जातो नित्यादेयधनः स्मृतः
अल्पं वापि प्रदातव्यं शूद्रापुत्राय भारत
śūdrāyāṃ brāhmaṇājjāto nityādeyadhanaḥ smṛtaḥ
alpaṃ vāpi pradātavyaṃ śūdrāputrāya bhārata
- 16
दशधा प्रविभक्तस्य धनस्यैष भवेत्क्रमः
सवर्णासु तु जातानां समान्भागान्प्रकल्पयेत्
daśadhā pravibhaktasya dhanasyaiṣa bhavetkramaḥ
savarṇāsu tu jātānāṃ samānbhāgānprakalpayet
- 17
अब्राह्मणं तु मन्यन्ते शूद्रापुत्रम् अनैपुणात्
त्रिषु वर्णेषु जातो हि ब्राह्मणाद्ब्राह्मणो भवेत्
abrāhmaṇaṃ tu manyante śūdrāputram anaipuṇāt
triṣu varṇeṣu jāto hi brāhmaṇādbrāhmaṇo bhavet
- 18
स्मृता वर्णाश्च चत्वारः पञ्चमो नाधिगम्यते
हरेत्तु दशमं भागं शूद्रापुत्रः पितुर्धनात्
smṛtā varṇāśca catvāraḥ pañcamo nādhigamyate
harettu daśamaṃ bhāgaṃ śūdrāputraḥ piturdhanāt
- 19
तत्तु दत्तं हरेत्पित्रा नादत्तं हर्तुम् अर्हति
अवश्यं हि धनं देयं शूद्रापुत्राय भारत
tattu dattaṃ haretpitrā nādattaṃ hartum arhati
avaśyaṃ hi dhanaṃ deyaṃ śūdrāputrāya bhārata
- 20
आनृशंस्यं परो धर्म इति तस्मै प्रदीयते
यत्र तत्र समुत्पन्नो गुणायैवोपकल्पते
ānṛśaṃsyaṃ paro dharma iti tasmai pradīyate
yatra tatra samutpanno guṇāyaivopakalpate
- 21
यदि वाप्येकपुत्रः स्याद् अपुत्रो यदि वा भवेत्
नाधिकं दशमाद्दद्याच्छूद्रापुत्राय भारत
yadi vāpyekaputraḥ syād aputro yadi vā bhavet
nādhikaṃ daśamāddadyācchūdrāputrāya bhārata
- 22
त्रैवार्षिकाद्यदा भक्ताद् अधिकं स्याद्द्विजस्य तु
यजेत तेन द्रव्येण न वृथा साधयेद्धनम्
traivārṣikādyadā bhaktād adhikaṃ syāddvijasya tu
yajeta tena dravyeṇa na vṛthā sādhayeddhanam
- 23
त्रिसाहस्रपरो दायः स्त्रियो देयो धनस्य वै
तच्च भर्त्रा धनं दत्तं नादत्तं भोक्तुम् अर्हति
trisāhasraparo dāyaḥ striyo deyo dhanasya vai
tacca bhartrā dhanaṃ dattaṃ nādattaṃ bhoktum arhati
- 24
स्त्रीणां तु पतिदायाद्यम् उपभोगफलं स्मृतम्
नापहारं स्त्रियः कुर्युः पतिवित्तात्कथंचन
strīṇāṃ tu patidāyādyam upabhogaphalaṃ smṛtam
nāpahāraṃ striyaḥ kuryuḥ pativittātkathaṃcana
- 25
स्त्रियास्तु यद्भवेद्वित्तं पित्रा दत्तं युधिष्ठिर
ब्राह्मण्यास्तद्धरेत्कन्या यथा पुत्रस्तथा हि सा
सा हि पुत्रसमा राजन्विहिता कुरुनन्दन
striyāstu yadbhavedvittaṃ pitrā dattaṃ yudhiṣṭhira
brāhmaṇyāstaddharetkanyā yathā putrastathā hi sā
sā hi putrasamā rājanvihitā kurunandana
- 26
एवम् एतत्समुद्दिष्टं धर्मेषु भरतर्षभ
एतद्धर्मम् अनुस्मृत्य न वृथा साधयेद्धनम्
evam etatsamuddiṣṭaṃ dharmeṣu bharatarṣabha
etaddharmam anusmṛtya na vṛthā sādhayeddhanam
- 27
युधिष्ठिर उवाच
शूद्रायां ब्राह्मणाज्जातो यद्यदेयधनः स्मृतः
केन प्रतिविशेषेण दशमो ऽप्यस्य दीयते
yudhiṣṭhira uvāca
śūdrāyāṃ brāhmaṇājjāto yadyadeyadhanaḥ smṛtaḥ
kena prativiśeṣeṇa daśamo 'pyasya dīyate
- 28
ब्राह्मण्यां ब्राह्मणाज्जातो ब्राह्मणः स्यान्न संशयः
क्षत्रियायां तथैव स्याद्वैश्यायाम् अपि चैव हि
brāhmaṇyāṃ brāhmaṇājjāto brāhmaṇaḥ syānna saṃśayaḥ
kṣatriyāyāṃ tathaiva syādvaiśyāyām api caiva hi
- 29
कस्मात्ते विषमं भागं भजेरन्नृपसत्तम
यदा सर्वे त्रयो वर्णास्त्वयोक्ता ब्राह्मणा इति
kasmātte viṣamaṃ bhāgaṃ bhajerannṛpasattama
yadā sarve trayo varṇāstvayoktā brāhmaṇā iti
- 30
भीष्म उवाच
दारा इत्युच्यते लोके नाम्नैकेन परंतप
प्रोक्तेन चैकनाम्नायं विशेषः सुमहान्भवेत्
bhīṣma uvāca
dārā ityucyate loke nāmnaikena paraṃtapa
proktena caikanāmnāyaṃ viśeṣaḥ sumahānbhavet

