34 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
एवम् उक्त्वा कुरून्सर्वान्भीष्मः शांतनवस्तदा
तूष्णीं बभूव कौरव्यः स मुहूर्तम् अरिंदम
vaiśaṃpāyana uvāca
evam uktvā kurūnsarvānbhīṣmaḥ śāṃtanavastadā
tūṣṇīṃ babhūva kauravyaḥ sa muhūrtam ariṃdama
- 2
धारयामास चात्मानं धारणासु यथाक्रमम्
तस्योर्ध्वम् अगमन्प्राणाः संनिरुद्धा महात्मनः
dhārayāmāsa cātmānaṃ dhāraṇāsu yathākramam
tasyordhvam agamanprāṇāḥ saṃniruddhā mahātmanaḥ
- 3
इदम् आश्चर्यम् आसीच्च मध्ये तेषां महात्मनाम्
यद्यन्मुञ्चति गात्राणां स शंतनुसुतस्तदा
तत्तद्विशल्यं भवति योगयुक्तस्य तस्य वै
idam āścaryam āsīcca madhye teṣāṃ mahātmanām
yadyanmuñcati gātrāṇāṃ sa śaṃtanusutastadā
tattadviśalyaṃ bhavati yogayuktasya tasya vai
- 4
क्षणेन प्रेक्षतां तेषां विशल्यः सो ऽभवत्तदा
तं दृष्ट्वा विस्मिताः सर्वे वासुदेवपुरोगमाः
सह तैर्मुनिभिः सर्वैस्तदा व्यासादिभिर्नृप
kṣaṇena prekṣatāṃ teṣāṃ viśalyaḥ so 'bhavattadā
taṃ dṛṣṭvā vismitāḥ sarve vāsudevapurogamāḥ
saha tairmunibhiḥ sarvaistadā vyāsādibhirnṛpa
- 5
संनिरुद्धस्तु तेनात्मा सर्वेष्व् आयतनेषु वै
जगाम भित्त्वा मूर्धानं दिवम् अभ्युत्पपात च
saṃniruddhastu tenātmā sarveṣv āyataneṣu vai
jagāma bhittvā mūrdhānaṃ divam abhyutpapāta ca
- 6
महोल्केव च भीष्मस्य मूर्धदेशाज्जनाधिप
निःसृत्याकाशम् आविश्य क्षणेनान्तरधीयत
maholkeva ca bhīṣmasya mūrdhadeśājjanādhipa
niḥsṛtyākāśam āviśya kṣaṇenāntaradhīyata
- 7
एवं स नृपशार्दूल नृपः शांतनवस्तदा
समयुज्यत लोकैः स्वैर्भरतानां कुलोद्वहः
evaṃ sa nṛpaśārdūla nṛpaḥ śāṃtanavastadā
samayujyata lokaiḥ svairbharatānāṃ kulodvahaḥ
- 8
ततस्त्वादाय दारूणि गन्धांश्च विविधान्बहून्
चितां चक्रुर्महात्मानः पाण्डवा विदुरस्तथा
युयुत्सुश्चापि कौरव्यः प्रेक्षकास्त्व् इतरे ऽभवन्
tatastvādāya dārūṇi gandhāṃśca vividhānbahūn
citāṃ cakrurmahātmānaḥ pāṇḍavā vidurastathā
yuyutsuścāpi kauravyaḥ prekṣakāstv itare 'bhavan
- 9
युधिष्ठिरस्तु गाङ्गेयं विदुरश्च महामतिः
छादयामासतुर् उभौ क्षौमैर्माल्यैश्च कौरवम्
yudhiṣṭhirastu gāṅgeyaṃ viduraśca mahāmatiḥ
chādayāmāsatur ubhau kṣaumairmālyaiśca kauravam
- 10
धारयामास तस्याथ युयुत्सुश्छत्रम् उत्तमम्
चामरव्यजने शुभ्रे भीमसेनार्जुनाव् उभौ
उष्णीषे पर्यगृह्णीतां माद्रीपुत्राव् उभौ तदा
dhārayāmāsa tasyātha yuyutsuśchatram uttamam
cāmaravyajane śubhre bhīmasenārjunāv ubhau
uṣṇīṣe paryagṛhṇītāṃ mādrīputrāv ubhau tadā
- 11
स्त्रियः कौरवनाथस्य भीष्मं कुरुकुलोद्भवम्
तालवृन्तान्य् उपादाय पर्यवीजन्समन्ततः
striyaḥ kauravanāthasya bhīṣmaṃ kurukulodbhavam
tālavṛntāny upādāya paryavījansamantataḥ
- 12
ततो ऽस्य विधिवच्चक्रुः पितृमेधं महात्मनः
याजका जुहुवुश्चाग्निं जगुः सामानि सामगाः
tato 'sya vidhivaccakruḥ pitṛmedhaṃ mahātmanaḥ
yājakā juhuvuścāgniṃ jaguḥ sāmāni sāmagāḥ
- 13
ततश्चन्दनकाष्ठैश्च तथा कालेयकैर् अपि
कालागरुप्रभृतिभिर्गन्धैश्चोच्चावचैस्तथा
tataścandanakāṣṭhaiśca tathā kāleyakair api
kālāgaruprabhṛtibhirgandhaiścoccāvacaistathā
- 14
समवच्छाद्य गाङ्गेयं प्रज्वाल्य च हुताशनम्
अपसव्यम् अकुर्वन्त धृतराष्ट्रमुखा नृपाः
samavacchādya gāṅgeyaṃ prajvālya ca hutāśanam
apasavyam akurvanta dhṛtarāṣṭramukhā nṛpāḥ
- 15
संस्कृत्य च कुरुश्रेष्ठं गाङ्गेयं कुरुसत्तमाः
जग्मुर्भागीरथीतीरम् ऋषिजुष्टं कुरूद्वहाः
saṃskṛtya ca kuruśreṣṭhaṃ gāṅgeyaṃ kurusattamāḥ
jagmurbhāgīrathītīram ṛṣijuṣṭaṃ kurūdvahāḥ
- 16
अनुगम्यमाना व्यासेन नारदेनासितेन च
कृष्णेन भरतस्त्रीभिर्ये च पौराः समागताः
anugamyamānā vyāsena nāradenāsitena ca
kṛṣṇena bharatastrībhirye ca paurāḥ samāgatāḥ
- 17
उदकं चक्रिरे चैव गाङ्गेयस्य महात्मनः
विधिवत्क्षत्रियश्रेष्ठाः स च सर्वो जनस्तदा
udakaṃ cakrire caiva gāṅgeyasya mahātmanaḥ
vidhivatkṣatriyaśreṣṭhāḥ sa ca sarvo janastadā
- 18
ततो भागीरथी देवी तनयस्योदके कृते
उत्थाय सलिलात्तस्माद्रुदती शोकलालसा
tato bhāgīrathī devī tanayasyodake kṛte
utthāya salilāttasmādrudatī śokalālasā
- 19
परिदेवयती तत्र कौरवान् अभ्यभाषत
निबोधत यथावृत्तम् उच्यमानं मयानघाः
paridevayatī tatra kauravān abhyabhāṣata
nibodhata yathāvṛttam ucyamānaṃ mayānaghāḥ
- 20
राजवृत्तेन सम्पन्नः प्रज्ञयाभिजनेन च
सत्कर्ता कुरुवृद्धानां पितृभक्तो दृढव्रतः
rājavṛttena sampannaḥ prajñayābhijanena ca
satkartā kuruvṛddhānāṃ pitṛbhakto dṛḍhavrataḥ
- 21
जामदग्न्येन रामेण पुरा यो न पराजितः
दिव्यैर् अस्त्रैर्महावीर्यः स हतो ऽद्य शिखण्डिना
jāmadagnyena rāmeṇa purā yo na parājitaḥ
divyair astrairmahāvīryaḥ sa hato 'dya śikhaṇḍinā
- 22
अश्मसारमयं नूनं हृदयं मम पार्थिवाः
अपश्यन्त्याः प्रियं पुत्रं यत्र दीर्यति मे ऽद्य वै
aśmasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ mama pārthivāḥ
apaśyantyāḥ priyaṃ putraṃ yatra dīryati me 'dya vai
- 23
समेतं पार्थिवं क्षत्रं काशिपुर्यां स्वयंवरे
विजित्यैकरथेनाजौ कन्यास्ता यो जहार ह
sametaṃ pārthivaṃ kṣatraṃ kāśipuryāṃ svayaṃvare
vijityaikarathenājau kanyāstā yo jahāra ha
- 24
यस्य नास्ति बले तुल्यः पृथिव्याम् अपि कश्चन
हतं शिखण्डिना श्रुत्वा यन्न दीर्यति मे मनः
yasya nāsti bale tulyaḥ pṛthivyām api kaścana
hataṃ śikhaṇḍinā śrutvā yanna dīryati me manaḥ
- 25
जामदग्न्यः कुरुक्षेत्रे युधि येन महात्मना
पीडितो नातियत्नेन निहतः स शिखण्डिना
jāmadagnyaḥ kurukṣetre yudhi yena mahātmanā
pīḍito nātiyatnena nihataḥ sa śikhaṇḍinā
- 26
एवंविधं बहु तदा विलपन्तीं महानदीम्
आश्वासयामास तदा साम्ना दामोदरो विभुः
evaṃvidhaṃ bahu tadā vilapantīṃ mahānadīm
āśvāsayāmāsa tadā sāmnā dāmodaro vibhuḥ
- 27
समाश्वसिहि भद्रे त्वं मा शुचः शुभदर्शने
गतः स परमां सिद्धिं तव पुत्रो न संशयः
samāśvasihi bhadre tvaṃ mā śucaḥ śubhadarśane
gataḥ sa paramāṃ siddhiṃ tava putro na saṃśayaḥ
- 28
वसुर् एष महातेजाः शापदोषेण शोभने
मनुष्यताम् अनुप्राप्तो नैनं शोचितुम् अर्हसि
vasur eṣa mahātejāḥ śāpadoṣeṇa śobhane
manuṣyatām anuprāpto nainaṃ śocitum arhasi
- 29
स एष क्षत्रधर्मेण युध्यमानो रणाजिरे
धनंजयेन निहतो नैष नुन्नः शिखण्डिना
sa eṣa kṣatradharmeṇa yudhyamāno raṇājire
dhanaṃjayena nihato naiṣa nunnaḥ śikhaṇḍinā
- 30
भीष्मं हि कुरुशार्दूलम् उद्यतेषुं महारणे
न शक्तः संयुगे हन्तुं साक्षाद् अपि शतक्रतुः
bhīṣmaṃ hi kuruśārdūlam udyateṣuṃ mahāraṇe
na śaktaḥ saṃyuge hantuṃ sākṣād api śatakratuḥ

