74 shlokas
- 1
याज्ञवल्क्य उवाच
वक्ष्ये संकरजात्यादिगृहस्थादिविधिं परम्
विप्रान्मूर्धावषिक्तो हि क्षत्रियायां विशः स्त्रियाम्
yājñavalkya uvāca
vakṣye saṃkarajātyādigṛhasthādividhiṃ param
viprānmūrdhāvaṣikto hi kṣatriyāyāṃ viśaḥ striyām
- 2
जातो ऽम्बष्ठस्तु शूद्रायां निषादः पर्वतो ऽपि वा
माहिष्यः क्षत्त्रियाज्जातो वैश्यायां म्लेच्छसंज्ञितः
jāto 'mbaṣṭhastu śūdrāyāṃ niṣādaḥ parvato 'pi vā
māhiṣyaḥ kṣattriyājjāto vaiśyāyāṃ mlecchasaṃjñitaḥ
- 3
शूद्रायां करणो वैश्याद्विन्नास्वेष विधिः स्मृतः
ब्राह्मण्यां क्षत्त्रियात्सूतो वैश्याद्वैदेहकस्तथा
śūdrāyāṃ karaṇo vaiśyādvinnāsveṣa vidhiḥ smṛtaḥ
brāhmaṇyāṃ kṣattriyātsūto vaiśyādvaidehakastathā
- 4
शूद्राज्जातस्तु चाण्डालः सर्ववर्णविगर्हितः
क्षत्रिया मागधं वैश्याच्छूद्रा क्षत्तारमेव च
śūdrājjātastu cāṇḍālaḥ sarvavarṇavigarhitaḥ
kṣatriyā māgadhaṃ vaiśyācchūdrā kṣattārameva ca
- 5
शूद्रादयोगवं वैश्या जनयामास वै सुतम्
माहिष्येण करण्यां तु रथकारः प्रजायते
śūdrādayogavaṃ vaiśyā janayāmāsa vai sutam
māhiṣyeṇa karaṇyāṃ tu rathakāraḥ prajāyate
- 6
असत्सन्तस्तु वै ज्ञेयाः प्रतिलोमानुलोमजाः
जात्युत्कर्षाद्द्विजो ज्ञेयः सप्तमे पञ्चमे ऽपि वा
asatsantastu vai jñeyāḥ pratilomānulomajāḥ
jātyutkarṣāddvijo jñeyaḥ saptame pañcame 'pi vā
- 7
व्यत्यये कर्मणां साम्यं पूर्ववच्चोत्तरावरम्
कर्म स्मार्तं विवाहाग्नौ कुर्वीत प्रत्यहं गृही
vyatyaye karmaṇāṃ sāmyaṃ pūrvavaccottarāvaram
karma smārtaṃ vivāhāgnau kurvīta pratyahaṃ gṛhī
- 8
दायकालादृते वापि श्रौतं वैतानिकाग्निषु
शरीरचिन्तां निर्वर्त्य कृतशौचविधिर्द्विजः
dāyakālādṛte vāpi śrautaṃ vaitānikāgniṣu
śarīracintāṃ nirvartya kṛtaśaucavidhirdvijaḥ
- 9
प्रातः सन्ध्यामुपासीत दन्तधावनपूर्वकम्
हुत्वाग्नौ सर्वदेवत्याञ्जपेन्मन्त्रान्समाहितः
prātaḥ sandhyāmupāsīta dantadhāvanapūrvakam
hutvāgnau sarvadevatyāñjapenmantrānsamāhitaḥ
- 10
वेदार्थानधिगच्छेच्च शास्त्राणि विविधानि च
योगक्षेमादिसिद्ध्यर्थम् उपेयादीश्वरं गृही
vedārthānadhigacchecca śāstrāṇi vividhāni ca
yogakṣemādisiddhyartham upeyādīśvaraṃ gṛhī
- 11
स्नात्वा देवान्पितॄंश्चैव तर्पयेदर्चयेत्तथा
वेदानथ पुराणानि सेतिहासानि शक्तितः
snātvā devānpitṝṃścaiva tarpayedarcayettathā
vedānatha purāṇāni setihāsāni śaktitaḥ
- 12
जपयज्ञानुसिद्ध्यर्थं विद्यां चाध्यात्मिकीं जपेत्
बलिकर्मस्वधाहोमस्वाध्यायातिथिसत्क्रियाः
japayajñānusiddhyarthaṃ vidyāṃ cādhyātmikīṃ japet
balikarmasvadhāhomasvādhyāyātithisatkriyāḥ
- 13
भूतपित्रमरब्रह्ममनुष्याणां महामखाः
देवेभ्यस्तु हुतं चाग्नौ क्षिपेद्भूतबलिं हरेत्
bhūtapitramarabrahmamanuṣyāṇāṃ mahāmakhāḥ
devebhyastu hutaṃ cāgnau kṣipedbhūtabaliṃ haret
- 14
अन्नं भूमौ श्वचाण्डालवायसेभ्यश्च निःक्षिपेत्
अन्नं पितृमनुष्येभ्यो देयमप्यन्वहं जलम्
annaṃ bhūmau śvacāṇḍālavāyasebhyaśca niḥkṣipet
annaṃ pitṛmanuṣyebhyo deyamapyanvahaṃ jalam
- 15
स्वाध्यायमन्वहं कुर्यान्न पचेच्चान्नमात्मने
बालस्ववासिनीवृद्धगर्भिण्यातुरकन्यकाः
svādhyāyamanvahaṃ kuryānna paceccānnamātmane
bālasvavāsinīvṛddhagarbhiṇyāturakanyakāḥ
- 16
संभोज्यातिथिभृत्यांश्च दम्पत्योः शेषभोजनम्
प्राणाग्निहोत्रविधिनाश्नीयाद् अन्नम् अकुत्सयन्
saṃbhojyātithibhṛtyāṃśca dampatyoḥ śeṣabhojanam
prāṇāgnihotravidhināśnīyād annam akutsayan
- 17
मितं विपाकं च हितं भक्ष्यं बालादिपूर्वकम्
आपोशानेनोपरिष्टादधस्ताच्चैव भुज्यते
mitaṃ vipākaṃ ca hitaṃ bhakṣyaṃ bālādipūrvakam
āpośānenopariṣṭādadhastāccaiva bhujyate
- 18
अनग्नममृतं चैव कार्यमन्नं द्विजन्मना
अतिथिभ्यस्तु वर्णेभ्यो देयं शक्त्यानुपूर्वशः
anagnamamṛtaṃ caiva kāryamannaṃ dvijanmanā
atithibhyastu varṇebhyo deyaṃ śaktyānupūrvaśaḥ
- 19
अप्रणोद्यो ऽतिथिः सायमपि नात्र विचारणा
सत्कृत्य भिक्षवे भिक्षा दातव्या सुव्रताय च
apraṇodyo 'tithiḥ sāyamapi nātra vicāraṇā
satkṛtya bhikṣave bhikṣā dātavyā suvratāya ca
- 20
आगतान्भोजयेत्सर्वान्महोक्षं श्रोत्रियाय च
प्रतिसंवत्सरं त्वर्च्याः स्नातकाचार्यपार्थिवाः
āgatānbhojayetsarvānmahokṣaṃ śrotriyāya ca
pratisaṃvatsaraṃ tvarcyāḥ snātakācāryapārthivāḥ
- 21
प्रियो विवाह्यश्च तथा यज्ञं प्रत्यृत्विजः पुनः
अध्वनीनो ऽतिथिः प्रोक्तः श्रोत्रियो वेदपारगः
priyo vivāhyaśca tathā yajñaṃ pratyṛtvijaḥ punaḥ
adhvanīno 'tithiḥ proktaḥ śrotriyo vedapāragaḥ
- 22
मान्यावेतौ गृहस्थस्य ब्रह्मलोकमभीप्सतः
परपाकरुचिर्न स्याद् अनिन्द्यामन्त्रणाद् ऋते
mānyāvetau gṛhasthasya brahmalokamabhīpsataḥ
parapākarucirna syād anindyāmantraṇād ṛte
- 23
वाक्पाणिपादचापल्यं वर्जयेच्चातिभोजनम्
श्रोत्रियं वातिथिं तृप्तम् आ सीमान्ताद् अनुव्रजेत्
vākpāṇipādacāpalyaṃ varjayeccātibhojanam
śrotriyaṃ vātithiṃ tṛptam ā sīmāntād anuvrajet
- 24
अहःशेषं सहासीत शिष्टैरिष्टैश्च बन्धुभिः
उपास्य पश्चिमां सन्ध्यां हुत्वाग्नौ भोजनं ततः
ahaḥśeṣaṃ sahāsīta śiṣṭairiṣṭaiśca bandhubhiḥ
upāsya paścimāṃ sandhyāṃ hutvāgnau bhojanaṃ tataḥ
- 25
कुर्याद्भृत्यैः समायुक्तैश्चिन्तयेदात्मनो हितम्
ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय मान्यो विप्रो धनादिभिः
kuryādbhṛtyaiḥ samāyuktaiścintayedātmano hitam
brāhme muhūrte cotthāya mānyo vipro dhanādibhiḥ
- 26
वृद्धार्तानां समादेयः पन्था वै भारवाहिनाम्
इज्याध्ययनदानानि वैश्यस्य क्षत्त्रियस्य च
vṛddhārtānāṃ samādeyaḥ panthā vai bhāravāhinām
ijyādhyayanadānāni vaiśyasya kṣattriyasya ca
- 27
प्रतिग्रहो ऽधिको विप्रे याजनाध्यापने तथा
प्रधानं क्षत्त्रिये कर्म प्रजानां परिपालनम्
pratigraho 'dhiko vipre yājanādhyāpane tathā
pradhānaṃ kṣattriye karma prajānāṃ paripālanam
- 28
कुसीदकृषिवाणिज्यं पाशुपाल्यं विशः स्मृतम्
शूद्रस्य द्विजशुश्रूषा द्विजो यज्ञान्न हापयेत्
kusīdakṛṣivāṇijyaṃ pāśupālyaṃ viśaḥ smṛtam
śūdrasya dvijaśuśrūṣā dvijo yajñānna hāpayet
- 29
अहिंसा सत्यमस्तेयं शौचमिन्द्रियसंयमः
दमः क्षमार्जवं दानं सर्वेषां धर्मसाधनम्
ahiṃsā satyamasteyaṃ śaucamindriyasaṃyamaḥ
damaḥ kṣamārjavaṃ dānaṃ sarveṣāṃ dharmasādhanam
- 30
आचरेत्सदृशीं वृत्तिम् अजिह्माम् अशठां तथा
त्रैवार्षिकाधिकान्नो यः स सोमं पातुमर्हति
ācaretsadṛśīṃ vṛttim ajihmām aśaṭhāṃ tathā
traivārṣikādhikānno yaḥ sa somaṃ pātumarhati

