19 shlokas
- 1
धन्वन्तरिरुवाच
अथातः श्वासरोगस्य निदानं प्रवदाम्यहम्
कासवृद्ध्या भवेच्छ्वासः पूर्वैर्वा दोषकोपनैः
dhanvantariruvāca
athātaḥ śvāsarogasya nidānaṃ pravadāmyaham
kāsavṛddhyā bhavecchvāsaḥ pūrvairvā doṣakopanaiḥ
- 2
आमातिसारवमथुविषपाण्डुज्वरैरपि
रजोधूमानिलैर्मर्मघातादपि हिमाम्बुना
āmātisāravamathuviṣapāṇḍujvarairapi
rajodhūmānilairmarmaghātādapi himāmbunā
- 3
क्षुद्रकस्तमकश्छिन्नो महानूर्ध्वश्च पञ्चमः
कफोपरुद्धगमनपवनो विष्वगास्थितः
kṣudrakastamakaśchinno mahānūrdhvaśca pañcamaḥ
kaphoparuddhagamanapavano viṣvagāsthitaḥ
- 4
प्राणोदकान्नवाहीनि दुष्टस्रोतांसि दूषयन्
उरःस्थः कुरुते श्वासमामाशयसमुद्भवम्
prāṇodakānnavāhīni duṣṭasrotāṃsi dūṣayan
uraḥsthaḥ kurute śvāsamāmāśayasamudbhavam
- 5
प्राग्रूपं तस्य हृत्पार्श्वशूलं प्राणविलोमता
आनाहः शङ्खभेदश्च तत्रायासो ऽतिभोजनैः
prāgrūpaṃ tasya hṛtpārśvaśūlaṃ prāṇavilomatā
ānāhaḥ śaṅkhabhedaśca tatrāyāso 'tibhojanaiḥ
- 6
प्रेरितः प्रेरयन्क्षुद्रं स्वयं स समलं मरुत्
प्रतिलोमं शिरा गच्छेदुदीर्य पवनः कफम्
preritaḥ prerayankṣudraṃ svayaṃ sa samalaṃ marut
pratilomaṃ śirā gacchedudīrya pavanaḥ kapham
- 7
परिगृह्य शिरोग्रीवमुरः पार्श्वे च पीडयन्
कासं घुर्घुरकं मोहमरुचिम्पीनसं भृशम्
parigṛhya śirogrīvamuraḥ pārśve ca pīḍayan
kāsaṃ ghurghurakaṃ mohamarucimpīnasaṃ bhṛśam
- 8
करोति तीव्रवेगं च श्वासं प्राणोपतापिनम्
प्रताम्येत्तस्य वेगेन ष्ठीवनान्ते क्षणं सुखी
karoti tīvravegaṃ ca śvāsaṃ prāṇopatāpinam
pratāmyettasya vegena ṣṭhīvanānte kṣaṇaṃ sukhī
- 9
कृच्छ्राच्छयानः श्वसिति निषण्णः स्वास्थ्यमर्हति
उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमार्तिमान्
kṛcchrācchayānaḥ śvasiti niṣaṇṇaḥ svāsthyamarhati
ucchritākṣo lalāṭena svidyatā bhṛśamārtimān
- 10
विशुष्कास्यो मुहुः श्वासः काङ्क्षत्युष्णं सवेपथुः
मेघाम्बुशीतप्राग्वातैः श्लेष्मलैश्च विवर्धते
viśuṣkāsyo muhuḥ śvāsaḥ kāṅkṣatyuṣṇaṃ savepathuḥ
meghāmbuśītaprāgvātaiḥ śleṣmalaiśca vivardhate
- 11
स याप्यस्तमकः साध्यो नरस्य बलिनो भवेत्
ज्वरमूर्छावतः सीतैर्न शाम्येत्प्रथमस्तु सः
sa yāpyastamakaḥ sādhyo narasya balino bhavet
jvaramūrchāvataḥ sītairna śāmyetprathamastu saḥ
- 12
कासश्वसितवच्छीर्णमर्मच्छेदरुजार्दितः
सस्वेदमूर्छः सानाहो बस्तिदाहविबोधवान्
kāsaśvasitavacchīrṇamarmacchedarujārditaḥ
sasvedamūrchaḥ sānāho bastidāhavibodhavān
- 13
अधोदृष्टिः शुताक्षस्तु स्निह्यद्रक्तैकलोचनः
शुष्कास्यः प्रलपन्दीनो नष्टच्छायो विचेतनः
adhodṛṣṭiḥ śutākṣastu snihyadraktaikalocanaḥ
śuṣkāsyaḥ pralapandīno naṣṭacchāyo vicetanaḥ
- 14
महातामहता दीनो नादेन श्वसिति क्रथन्
उद्धूयमानः संरब्धो मत्तर्षभ इवानिशम्
mahātāmahatā dīno nādena śvasiti krathan
uddhūyamānaḥ saṃrabdho mattarṣabha ivāniśam
- 15
प्रनष्टज्ञानविज्ञानो विभ्रान्तनयनाननः
नेत्रे समाक्षिपन्बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक्
pranaṣṭajñānavijñāno vibhrāntanayanānanaḥ
netre samākṣipanbaddhamūtravarcā viśīrṇavāk
- 16
शुष्ककण्ठो मुहुश्चैव कर्णशङ्खाशिरो ऽतिरुक्
यो दीर्घमुच्छ्वसित्यूर्ध्वं न च प्रत्याहरत्यधः
śuṣkakaṇṭho muhuścaiva karṇaśaṅkhāśiro 'tiruk
yo dīrghamucchvasityūrdhvaṃ na ca pratyāharatyadhaḥ
- 17
श्लेष्मावृतमुखश्रोत्रः क्रुद्धगन्धवहार्दितः
ऊर्ध्वं समीक्षते भ्रान्तमक्षिणी परितः क्षिपन्
śleṣmāvṛtamukhaśrotraḥ kruddhagandhavahārditaḥ
ūrdhvaṃ samīkṣate bhrāntamakṣiṇī paritaḥ kṣipan
- 18
मर्मसु छिद्यमानेषु परिदेवी निरुद्धवाक्
एते सिध्येयुरव्यक्ताः व्यक्ताः प्राणहरा ध्रुवम्
marmasu chidyamāneṣu paridevī niruddhavāk
ete sidhyeyuravyaktāḥ vyaktāḥ prāṇaharā dhruvam
- 19
इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे श्वासनिदाना नाम पञ्चाशदुत्तरशततमो ऽध्यायः
iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe śvāsanidānā nāma pañcāśaduttaraśatatamo 'dhyāyaḥ

