21 shlokas
- 1
धन्वन्तरिरुवाच
हृद्रोगादिनिदानं ते वक्ष्ये ऽहं सुश्रुताधुना
कृमिहृद्रोगलिङ्गैश्च स्मृताः पञ्च तु हृद्गताः
dhanvantariruvāca
hṛdrogādinidānaṃ te vakṣye 'haṃ suśrutādhunā
kṛmihṛdrogaliṅgaiśca smṛtāḥ pañca tu hṛdgatāḥ
- 2
वातेन शून्यतात्यर्थं भुज्यते रोरुदीति च
भिद्यते शुष्यते स्तब्धं हृदयं शून्यता भ्रमः
vātena śūnyatātyarthaṃ bhujyate rorudīti ca
bhidyate śuṣyate stabdhaṃ hṛdayaṃ śūnyatā bhramaḥ
- 3
अकस्माद्दीनता शोको भयं शब्दे ऽसहिष्णुता
वेपथुर्वेपनान्मोहः श्वासरोधो ऽल्पनिद्रता
akasmāddīnatā śoko bhayaṃ śabde 'sahiṣṇutā
vepathurvepanānmohaḥ śvāsarodho 'lpanidratā
- 4
पित्तात्तृष्णा श्रमो दाहः स्वेदो ऽम्लकफजः क्रमः
छर्दनं ह्यम्लपित्तस्य धूमकल्पितको ज्वरः
pittāttṛṣṇā śramo dāhaḥ svedo 'mlakaphajaḥ kramaḥ
chardanaṃ hyamlapittasya dhūmakalpitako jvaraḥ
- 5
श्लेष्मणा हृदयं स्तब्धं भारिकं साश्मगर्भवत्
कासास्थिसादनिष्ठीवनिद्रालस्यारुचिज्वराः
śleṣmaṇā hṛdayaṃ stabdhaṃ bhārikaṃ sāśmagarbhavat
kāsāsthisādaniṣṭhīvanidrālasyārucijvarāḥ
- 6
हृद्रोगे हि त्रिभिर्दोषैः कृमिभिः श्यावनेत्रता
तमःप्रवेशो हृल्लासः शोथः कण्डूः कफस्रुतिः
hṛdroge hi tribhirdoṣaiḥ kṛmibhiḥ śyāvanetratā
tamaḥpraveśo hṛllāsaḥ śothaḥ kaṇḍūḥ kaphasrutiḥ
- 7
हृदयं सततं चात्र क्रकचेनेव दीर्यते
चिकित्सदामयं घोरं तच्छीघ्रं शीघ्रमारिणम्
hṛdayaṃ satataṃ cātra krakaceneva dīryate
cikitsadāmayaṃ ghoraṃ tacchīghraṃ śīghramāriṇam
- 8
वातात्पित्तात्कफात्तृष्णा सन्निपाताद्बलक्षयः
षष्ठी स्यादुपसर्गाच्च वातपित्ते च कारणम्
vātātpittātkaphāttṛṣṇā sannipātādbalakṣayaḥ
ṣaṣṭhī syādupasargācca vātapitte ca kāraṇam
- 9
सर्वेषु तत्प्रकोपो हि सम्यग्धातुप्रशोषणात्
सर्वदेहभ्रामोत्कम्पतापहृद्दाहमोहकृत्
sarveṣu tatprakopo hi samyagdhātupraśoṣaṇāt
sarvadehabhrāmotkampatāpahṛddāhamohakṛt
- 10
जिह्वामूलगलक्लोमतालुतोयवहाः शिराः
संशोष्य तृष्णा जायन्ते तासां सामान्यलक्षणम्
jihvāmūlagalaklomatālutoyavahāḥ śirāḥ
saṃśoṣya tṛṣṇā jāyante tāsāṃ sāmānyalakṣaṇam
- 11
मुखशोषो जलातृप्तिरन्नद्वेषः स्वरक्षयः
कण्ठोष्ठतालुकार्कश्याज्जिह्वानिष्क्रमणे क्लमः
mukhaśoṣo jalātṛptirannadveṣaḥ svarakṣayaḥ
kaṇṭhoṣṭhatālukārkaśyājjihvāniṣkramaṇe klamaḥ
- 12
प्रलापश्चित्तविभ्रंशो ह्युद्गाराढ्यस्तथामयः
मारुतात्क्षामता दैन्यं शङ्खभेदः शिरोभ्रमः
pralāpaścittavibhraṃśo hyudgārāḍhyastathāmayaḥ
mārutātkṣāmatā dainyaṃ śaṅkhabhedaḥ śirobhramaḥ
- 13
गन्धाज्ञानास्यवैरस्यश्रुतिनिद्राबलक्षयाः
शीताम्लफेनवृद्धिश्च पित्तान्मूर्छास्यतिक्तता
gandhājñānāsyavairasyaśrutinidrābalakṣayāḥ
śītāmlaphenavṛddhiśca pittānmūrchāsyatiktatā
- 14
रक्तेक्षणत्वं सततं शोषो दाहो ऽतिधूमकः
कफो रसाद्विकुपितस्तोयवाहिषु मारुतः
raktekṣaṇatvaṃ satataṃ śoṣo dāho 'tidhūmakaḥ
kapho rasādvikupitastoyavāhiṣu mārutaḥ
- 15
स्रोतस्तु सकफं तेन पङ्कवच्छोष्यते ततः
शूकैरिवाचितः कण्ठो निद्रा मधुरवक्त्रता
srotastu sakaphaṃ tena paṅkavacchoṣyate tataḥ
śūkairivācitaḥ kaṇṭho nidrā madhuravaktratā
- 16
आध्मानं शिरसो जाड्यं स्तैमित्यच्छर्द्यरोचकम्
आलस्यम् अविपाकं च यः स स्यात्सर्वलक्षणः
ādhmānaṃ śiraso jāḍyaṃ staimityacchardyarocakam
ālasyam avipākaṃ ca yaḥ sa syātsarvalakṣaṇaḥ
- 17
आमोद्भवाच्च रक्तस्य संरोधाद्वातपित्तता
उष्णाक्रान्तस्य सहसा शीताम्भो भजतस्तृषा
āmodbhavācca raktasya saṃrodhādvātapittatā
uṣṇākrāntasya sahasā śītāmbho bhajatastṛṣā
- 18
उष्णादूर्ध्वं गतः कोष्ठं कुर्याद्वै पित्तजैव सा
या च पानातिपानोत्था तीक्ष्णाग्रे स्नेहपाकजा
uṣṇādūrdhvaṃ gataḥ koṣṭhaṃ kuryādvai pittajaiva sā
yā ca pānātipānotthā tīkṣṇāgre snehapākajā
- 19
स्निग्धकट्वम्ललवणभोजनेन कफोद्भवा
तृष्णारसक्षयोक्तेन लक्षणेन क्षयात्मिका
snigdhakaṭvamlalavaṇabhojanena kaphodbhavā
tṛṣṇārasakṣayoktena lakṣaṇena kṣayātmikā
- 20
शोषमोहज्वराद्यन्यदीर्घरोगोपसर्गतः
या तृष्णा जायते तीव्रा सोपसर्गात्मिका स्मृता
śoṣamohajvarādyanyadīrgharogopasargataḥ
yā tṛṣṇā jāyate tīvrā sopasargātmikā smṛtā
- 21
इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे आम्लपित्तनिदाना नाम चतुःपञ्चाशदुत्तरशततमो ऽध्यायः
iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe āmlapittanidānā nāma catuḥpañcāśaduttaraśatatamo 'dhyāyaḥ

