46 shlokas
- 1
धन्वन्तरिरुवाच
उदराणां निदानं च वक्ष्ये सुश्रुत तच्छृणु
रोगाः सर्वे ऽपि मन्दाग्नौ सुतरामुदराणि तु
dhanvantariruvāca
udarāṇāṃ nidānaṃ ca vakṣye suśruta tacchṛṇu
rogāḥ sarve 'pi mandāgnau sutarāmudarāṇi tu
- 2
अजीर्णामयाश्चाप्यन्ये जायन्ते मलसंचयात्
ऊर्ध्वाधो वायवो रुद्ध्वा व्याकुलाविप्रवाहिणी
ajīrṇāmayāścāpyanye jāyante malasaṃcayāt
ūrdhvādho vāyavo ruddhvā vyākulāvipravāhiṇī
- 3
प्राणानपानान्संदूष्य कुर्युस्तान्मांससन्धिगान्
आध्माप्य कुक्षिमुदरमष्टधा ते च भेदतः
prāṇānapānānsaṃdūṣya kuryustānmāṃsasandhigān
ādhmāpya kukṣimudaramaṣṭadhā te ca bhedataḥ
- 4
पृथग्दोषैः समस्तैश्च प्लीहवङ्क्षक्षतोदकैः
तेनार्ताः शुष्कताल्वोष्ठाः सर्वपादकरोदराः
pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca plīhavaṅkṣakṣatodakaiḥ
tenārtāḥ śuṣkatālvoṣṭhāḥ sarvapādakarodarāḥ
- 5
नष्टचेष्टबलाहाराः कृतप्रध्मात्कुक्षयः
पुरुषाः स्युः प्रेतरूपा भाविनस्तस्य लक्षणम्
naṣṭaceṣṭabalāhārāḥ kṛtapradhmātkukṣayaḥ
puruṣāḥ syuḥ pretarūpā bhāvinastasya lakṣaṇam
- 6
क्षुन्नाशो ऽरुचिवत्सर्वं सविदाहं च पच्यते
जीर्णान्नं यो न जानाति सो ऽपथ्यं सेवते नरः
kṣunnāśo 'rucivatsarvaṃ savidāhaṃ ca pacyate
jīrṇānnaṃ yo na jānāti so 'pathyaṃ sevate naraḥ
- 7
क्षीयते बलमङ्गस्य श्वसित्यल्पो ऽविचेष्टितः
विषयावृत्तिबुद्धिश्च शोकशोषादयो ऽपि च
kṣīyate balamaṅgasya śvasityalpo 'viceṣṭitaḥ
viṣayāvṛttibuddhiśca śokaśoṣādayo 'pi ca
- 8
रुग्बस्तिसन्धौ सततं लघ्वल्पभोजनैरपि
जराजीर्णो बलभ्रंशो भवेज्जठररोगिणः
rugbastisandhau satataṃ laghvalpabhojanairapi
jarājīrṇo balabhraṃśo bhavejjaṭhararogiṇaḥ
- 9
स्वतन्त्रतन्द्रालसता मलसर्गो ऽल्पवह्निता
दाहः श्वयथुराध्मानमन्त्रे सलिलसम्भवे
svatantratandrālasatā malasargo 'lpavahnitā
dāhaḥ śvayathurādhmānamantre salilasambhave
- 10
सर्वत्र तोये मरणं शोचनं तत्र निष्फलम्
गवाक्षवच्छिराजालैरुदरं गुड्गुडायते
sarvatra toye maraṇaṃ śocanaṃ tatra niṣphalam
gavākṣavacchirājālairudaraṃ guḍguḍāyate
- 11
नाभिमन्त्रश्च विष्टभ्य वेगं कृत्वा प्रणश्यति
मारुते हृत्कटीनाभिपायुवङ्क्षणवेदनाः
nābhimantraśca viṣṭabhya vegaṃ kṛtvā praṇaśyati
mārute hṛtkaṭīnābhipāyuvaṅkṣaṇavedanāḥ
- 12
सशब्दो निःसरेद्वायुर्वहते मूत्रमल्पकम्
नातिमात्रं भवेल्लौल्यं नरस्य विरसं मुखम्
saśabdo niḥsaredvāyurvahate mūtramalpakam
nātimātraṃ bhavellaulyaṃ narasya virasaṃ mukham
- 13
तत्रवातोदरे शोथः पाणिपान्मुखकुक्षिषु
कुक्षिपार्श्वोदरकटीपृष्ठरुक्पर्वभेदनम्
tatravātodare śothaḥ pāṇipānmukhakukṣiṣu
kukṣipārśvodarakaṭīpṛṣṭharukparvabhedanam
- 14
शुष्ककासाङ्गमर्दाधोगुरुतामलसंग्रहः
श्यामारुणत्वगादित्वं मुखे च रसवद्धिता
śuṣkakāsāṅgamardādhogurutāmalasaṃgrahaḥ
śyāmāruṇatvagāditvaṃ mukhe ca rasavaddhitā
- 15
सतोदभेदमुदरं नीलकृष्णशिराततम्
आध्मातमुदरे शब्दमद्भुतं वा करोति सः
satodabhedamudaraṃ nīlakṛṣṇaśirātatam
ādhmātamudare śabdamadbhutaṃ vā karoti saḥ
- 16
वायुश्चात्र सरुक्शब्दं विधत्ते सर्वथा गतिम्
पित्तोदरे ज्वरो मूर्छा दाहित्वं कटुकास्यता
vāyuścātra sarukśabdaṃ vidhatte sarvathā gatim
pittodare jvaro mūrchā dāhitvaṃ kaṭukāsyatā
- 17
भ्रमो ऽतिसारः पीतत्वं त्वगादावुदरं हरित्
पीतताम्रशिरादित्वं सस्वेदं सोष्म दह्यते
bhramo 'tisāraḥ pītatvaṃ tvagādāvudaraṃ harit
pītatāmraśirāditvaṃ sasvedaṃ soṣma dahyate
- 18
धूमायते मृदुस्पर्शं क्षैप्रपाकं प्रदूयते
श्लेष्मोदरेषु सदनं स्वेदश्वयथुगौरवम्
dhūmāyate mṛdusparśaṃ kṣaiprapākaṃ pradūyate
śleṣmodareṣu sadanaṃ svedaśvayathugauravam
- 19
निद्रा क्लेशो ऽरुचिः श्वासः काशः शुक्लत्वगादिता
उदरं तिमिरं स्निग्धं शुक्लकृष्णशिरावृतम्
nidrā kleśo 'ruciḥ śvāsaḥ kāśaḥ śuklatvagāditā
udaraṃ timiraṃ snigdhaṃ śuklakṛṣṇaśirāvṛtam
- 20
नीरातिवृद्धौ कठिनं शीतस्पर्शं गुरु स्थिरम्
त्रिदोषकोपने तैस्तैस्त्रिदोषजीनैतर्मलैः
nīrātivṛddhau kaṭhinaṃ śītasparśaṃ guru sthiram
tridoṣakopane taistaistridoṣajīnaitarmalaiḥ
- 21
सर्वदूषणदुष्टाश्च सरक्ताः संचिता मलाः
कोष्ठं प्राप्य विकुर्वाणाः शोषमूर्छाभ्रमान्वितम्
sarvadūṣaṇaduṣṭāśca saraktāḥ saṃcitā malāḥ
koṣṭhaṃ prāpya vikurvāṇāḥ śoṣamūrchābhramānvitam
- 22
कुर्युस्त्रिलिङ्गमुदरं शीघ्रपाकं सुदारुणम्
वर्धते तच्च सुतरां शीतवातप्रदर्शने
kuryustriliṅgamudaraṃ śīghrapākaṃ sudāruṇam
vardhate tacca sutarāṃ śītavātapradarśane
- 23
अत्यशनाच्च संक्षोभाद्यानपानादिचेष्टितैः
अविहितैश्च पानाद्यैर्वमनव्याधिकर्षणैः
atyaśanācca saṃkṣobhādyānapānādiceṣṭitaiḥ
avihitaiśca pānādyairvamanavyādhikarṣaṇaiḥ
- 24
वामपार्श्वास्थितः प्लीहा त्युतस्थानो विवर्धते
शोणिताद्वा रसादिभ्यो विवृद्धो जनयेद्व्यथाम्
vāmapārśvāsthitaḥ plīhā tyutasthāno vivardhate
śoṇitādvā rasādibhyo vivṛddho janayedvyathām
- 25
सो ऽष्ठीला चातिकठिनः प्रोन्नतः कूर्मपृष्ठवत्
क्रमेण वर्धमानश्च कुक्षौ व्याततिम् आहरेत्
so 'ṣṭhīlā cātikaṭhinaḥ pronnataḥ kūrmapṛṣṭhavat
krameṇa vardhamānaśca kukṣau vyātatim āharet
- 26
श्वासकासपिपासास्यवैरस्याध्मानकज्वरैः
पाण्डुत्वमूर्छाछर्दित्वग्दाहमोहैश्च संयुतः
śvāsakāsapipāsāsyavairasyādhmānakajvaraiḥ
pāṇḍutvamūrchācharditvagdāhamohaiśca saṃyutaḥ
- 27
अरुणाभं विचित्राभं नीलहारिद्रराजितम्
उदावर्तेन चानाहमोहतृड्गहनज्वरैः
aruṇābhaṃ vicitrābhaṃ nīlahāridrarājitam
udāvartena cānāhamohatṛḍgahanajvaraiḥ
- 28
गौरवारुचिकाठिन्यैर्विघातभ्रमसंक्रमात्
प्लीहवद्दक्षिणात्पार्श्वात्कुर्याद्यकृदपि च्युतम्
gauravārucikāṭhinyairvighātabhramasaṃkramāt
plīhavaddakṣiṇātpārśvātkuryādyakṛdapi cyutam
- 29
पक्वे भूते यकृति च सदा बद्धमलो गुदे
दुर्नामभिरुदावर्तैरन्यैर्वा पीडितो भवेत्
pakve bhūte yakṛti ca sadā baddhamalo gude
durnāmabhirudāvartairanyairvā pīḍito bhavet
- 30
वर्चःपित्तकफान्बद्धान्करोति कुपितो ऽनिलः
अपानो जठरे तेन संरुद्धो ज्वररुक्करः
varcaḥpittakaphānbaddhānkaroti kupito 'nilaḥ
apāno jaṭhare tena saṃruddho jvararukkaraḥ

