41 shlokas
- 1
धन्वन्तरिरुवाच
पाण्डुशोथनिदानं च शृणु सुश्रुत वच्मि ते
पित्तप्रधानाः कुपिता यथोक्तैः कोपनैर्मलाः
dhanvantariruvāca
pāṇḍuśothanidānaṃ ca śṛṇu suśruta vacmi te
pittapradhānāḥ kupitā yathoktaiḥ kopanairmalāḥ
- 2
नत्रानिलेन बलिना क्षिप्ताक्षिप्तं यदि स्थितम्
धमनीर्दशमीः प्राप्य व्याप्नुवन्सकलां तनुम्
natrānilena balinā kṣiptākṣiptaṃ yadi sthitam
dhamanīrdaśamīḥ prāpya vyāpnuvansakalāṃ tanum
- 3
त्वगसृक्श्लेष्ममांसानि प्रदूष्यन्रसमाश्रितम्
त्वङ्मांसयोस्तु कुरुते त्वचि वर्णान्पृथग्विधान्
tvagasṛkśleṣmamāṃsāni pradūṣyanrasamāśritam
tvaṅmāṃsayostu kurute tvaci varṇānpṛthagvidhān
- 4
स्वयं हरिद्रा हारिद्रं पाण्डुत्वं तेषु चाधिकम्
यातो ऽयं प्रहतेद् उग्रः स रोगस्तेन गौरवम्
svayaṃ haridrā hāridraṃ pāṇḍutvaṃ teṣu cādhikam
yāto 'yaṃ prahated ugraḥ sa rogastena gauravam
- 5
धातूनां स्पर्शशैथिल्यमामजश्च गुणक्षयः
ततो ऽल्परक्तमेदोऽस्थिनिःसारः स्याच्छ्लथेन्द्रियः
dhātūnāṃ sparśaśaithilyamāmajaśca guṇakṣayaḥ
tato 'lparaktamedo'sthiniḥsāraḥ syācchlathendriyaḥ
- 6
शीर्यमाणैरिवाङ्गैस्तु द्रवता हृदयेन च
शूलो ऽक्षिकूटवदने स्तैमित्यं तत्र लालया
śīryamāṇairivāṅgaistu dravatā hṛdayena ca
śūlo 'kṣikūṭavadane staimityaṃ tatra lālayā
- 7
हीनतृट्शिशिरद्वेषी शीर्णलोभो हतानलः
मन्दशक्तिर्ज्वरी श्वासी कर्णशूली तथा भ्रमी
hīnatṛṭśiśiradveṣī śīrṇalobho hatānalaḥ
mandaśaktirjvarī śvāsī karṇaśūlī tathā bhramī
- 8
स पञ्चधा पृथग्दोषैः समस्तैर्मृत्तिकादनात्
प्राग्रूपमस्य हृदयस्पन्दनं रूक्षता त्वचि
sa pañcadhā pṛthagdoṣaiḥ samastairmṛttikādanāt
prāgrūpamasya hṛdayaspandanaṃ rūkṣatā tvaci
- 9
अरुचिः पीतमूत्रत्वं स्वेदाभावो ऽल्पमूत्रता
मेदःसमानिलात्तत्र गाढरुक्क्लेदगात्रता
aruciḥ pītamūtratvaṃ svedābhāvo 'lpamūtratā
medaḥsamānilāttatra gāḍharukkledagātratā
- 10
कृष्णेक्षणं कृष्णशिरानखविण्मूत्रनेत्रता
शोथो नासास्यवैरस्यं विट्शोषः पार्श्वमूर्छना
kṛṣṇekṣaṇaṃ kṛṣṇaśirānakhaviṇmūtranetratā
śotho nāsāsyavairasyaṃ viṭśoṣaḥ pārśvamūrchanā
- 11
पित्ते हरितपित्ताभः शिरादिषु ज्वरस्तमः
तृट्शोषमूर्छादौर्गन्ध्यं शीतेच्छा कटुवक्त्रता
pitte haritapittābhaḥ śirādiṣu jvarastamaḥ
tṛṭśoṣamūrchādaurgandhyaṃ śītecchā kaṭuvaktratā
- 12
विड्भेदश्चाम्लको दाहः कफाच्च हृदयार्द्रता
तन्द्रा लवणवक्त्रत्वं रोमहर्षः स्वरक्षयः
viḍbhedaścāmlako dāhaḥ kaphācca hṛdayārdratā
tandrā lavaṇavaktratvaṃ romaharṣaḥ svarakṣayaḥ
- 13
काशश्छर्दिश्च निचयान्नष्टलिङ्गो ऽतिदुःसहः
उत्कृष्टे ऽनिलपित्ताभ्यां कटुर्वा मधुरः कफः
kāśaśchardiśca nicayānnaṣṭaliṅgo 'tiduḥsahaḥ
utkṛṣṭe 'nilapittābhyāṃ kaṭurvā madhuraḥ kaphaḥ
- 14
दूषयित्वा वसादींश्च रौक्ष्याद्रक्तविमोक्षणम्
स्रोतसां संक्षयं कुर्यादनुरुध्य च पूर्ववत्
dūṣayitvā vasādīṃśca raukṣyādraktavimokṣaṇam
srotasāṃ saṃkṣayaṃ kuryādanurudhya ca pūrvavat
- 15
पाण्डुरोगे क्षये जाते नाभिपादास्यमेहनम्
पुरीषं कृमिवन्मुञ्चेद्भिन्नं सास्त्रं कफान्वितम्
pāṇḍuroge kṣaye jāte nābhipādāsyamehanam
purīṣaṃ kṛmivanmuñcedbhinnaṃ sāstraṃ kaphānvitam
- 16
यः पित्तरोगी सेवेत पित्तलं तस्य कामलम्
कोष्ठशाखोद्गतं पित्तं दग्ध्वासृङ्मांसमाहरेत्
yaḥ pittarogī seveta pittalaṃ tasya kāmalam
koṣṭhaśākhodgataṃ pittaṃ dagdhvāsṛṅmāṃsamāharet
- 17
हारिद्रमूत्रनेत्रत्वं मुखं रक्तं शकृत्तथा
दाही विपाकतृष्णावान्भेकाभो दुर्बलेन्द्रियः
hāridramūtranetratvaṃ mukhaṃ raktaṃ śakṛttathā
dāhī vipākatṛṣṇāvānbhekābho durbalendriyaḥ
- 18
भवेत्पित्तानुगः शोथः पाण्डुरोगावृतस्य च
उपेक्षया च शोथाद्याः सकृच्छ्राः कुम्भकामलाः
bhavetpittānugaḥ śothaḥ pāṇḍurogāvṛtasya ca
upekṣayā ca śothādyāḥ sakṛcchrāḥ kumbhakāmalāḥ
- 19
हरितश्यामपित्तत्वे पाण्डुरोगो यदा भवेत्
वातपित्ते भ्रमस्तृष्णा स्त्रीषु हर्षो मृदुज्वरः
haritaśyāmapittatve pāṇḍurogo yadā bhavet
vātapitte bhramastṛṣṇā strīṣu harṣo mṛdujvaraḥ
- 20
तन्द्रा वा चानलभ्रंशस्तं वदन्ति हलीमकम्
आलस्यं चातिभवति तेषां पूर्वमुपद्रवः
tandrā vā cānalabhraṃśastaṃ vadanti halīmakam
ālasyaṃ cātibhavati teṣāṃ pūrvamupadravaḥ
- 21
शोथः प्रधानः कथितः स एवातो निगद्यते
पित्तरक्तकफान्वायुर्दुष्टो दुष्टान्बहिः शिराः
śothaḥ pradhānaḥ kathitaḥ sa evāto nigadyate
pittaraktakaphānvāyurduṣṭo duṣṭānbahiḥ śirāḥ
- 22
नीत्वा रुद्धगतिस्तैर्हि कुर्यात्त्वङ्मांससंश्रयम्
उत्सेधं संहतं शोथं तमाहुर्निचयादतः
nītvā ruddhagatistairhi kuryāttvaṅmāṃsasaṃśrayam
utsedhaṃ saṃhataṃ śothaṃ tamāhurnicayādataḥ
- 23
सर्वहेतुविशेषैस्तु रूपभेदान्नवात्मकम्
दोषैः पृथग्विधैः सर्वैरभिघाताद्विषादपि
sarvahetuviśeṣaistu rūpabhedānnavātmakam
doṣaiḥ pṛthagvidhaiḥ sarvairabhighātādviṣādapi
- 24
तदेव नीयमानं तु सर्वाङ्गे कामजम्भवेत्
पृथून्नताग्रग्रथितैर्विशेषैश्च त्रिधा विदुः
tadeva nīyamānaṃ tu sarvāṅge kāmajambhavet
pṛthūnnatāgragrathitairviśeṣaiśca tridhā viduḥ
- 25
सामान्यहेतुः शोथानां दोषजातो विशेषतः
व्याधिः कर्मोपवासादिक्षीणस्य भवति द्रुतम्
sāmānyahetuḥ śothānāṃ doṣajāto viśeṣataḥ
vyādhiḥ karmopavāsādikṣīṇasya bhavati drutam
- 26
अतिमात्रं यदासेवेद्गुरुम् अत्यन्तशीतलम्
लवणक्षारतीक्ष्णाम्लशाकाम्बुस्वप्नजागरम्
atimātraṃ yadāsevedgurum atyantaśītalam
lavaṇakṣāratīkṣṇāmlaśākāmbusvapnajāgaram
- 27
रोधो वेगस्य वल्लूरमजीर्णश्रममैथुनम्
पच्यते मार्गगमनं यानेन क्षोभिणापि वा
rodho vegasya vallūramajīrṇaśramamaithunam
pacyate mārgagamanaṃ yānena kṣobhiṇāpi vā
- 28
श्वासकासातिसारार्शोजठरप्रदरज्वराः
विष्टम्भालस्यकच्छर्दिहिक्कापाण्डुविसर्पकम्
śvāsakāsātisārārśojaṭharapradarajvarāḥ
viṣṭambhālasyakacchardihikkāpāṇḍuvisarpakam
- 29
ऊर्ध्वशोथमधो बस्तौ मध्ये कुर्वन्ति मध्यगाः
सर्वाङ्गगः सर्वगतः प्रत्यप्रत्यगेति तदाश्रयः
ūrdhvaśothamadho bastau madhye kurvanti madhyagāḥ
sarvāṅgagaḥ sarvagataḥ pratyapratyageti tadāśrayaḥ
- 30
तत्पूर्वरूपं क्षवथुः शिरायामङ्गगौरवम्
वाताच्छोथश्चलो रूक्षः खररोमारुणो ऽसितः
tatpūrvarūpaṃ kṣavathuḥ śirāyāmaṅgagauravam
vātācchothaścalo rūkṣaḥ khararomāruṇo 'sitaḥ

