30 shlokas
- 1
धन्वन्तरिरुवाच
हिताहितविवेकाय अनुपानविधिं ब्रुवे
रक्तशालि त्रिदोषघ्नं तृष्णामेदोनिवारकम्
dhanvantariruvāca
hitāhitavivekāya anupānavidhiṃ bruve
raktaśāli tridoṣaghnaṃ tṛṣṇāmedonivārakam
- 2
महाशालि परं वृष्यं कलमः श्लेष्मपित्तहा
शीतो गुरुस्त्रिदोषघ्नः प्रायशो गौरषष्टिकः
mahāśāli paraṃ vṛṣyaṃ kalamaḥ śleṣmapittahā
śīto gurustridoṣaghnaḥ prāyaśo gauraṣaṣṭikaḥ
- 3
श्यामाकः शोषणो रूक्षो वातलः श्लेष्मपित्तहा
तद्वत्प्रियङ्गुनीवारकोरदूषाः प्रकीर्तिताः
śyāmākaḥ śoṣaṇo rūkṣo vātalaḥ śleṣmapittahā
tadvatpriyaṅgunīvārakoradūṣāḥ prakīrtitāḥ
- 4
बहुवारः सकृच्छीतः श्लेष्मपित्तहरो यवः
वृष्यः शीतो गुरुः स्वादुर्गोधूमो वातनाशनः
bahuvāraḥ sakṛcchītaḥ śleṣmapittaharo yavaḥ
vṛṣyaḥ śīto guruḥ svādurgodhūmo vātanāśanaḥ
- 5
कफपित्तास्रजिन्मुद्गः कषायो मधुरो लघुः
माषो बहुबलो वृष्यः पित्तश्लेष्महरो गुरुः
kaphapittāsrajinmudgaḥ kaṣāyo madhuro laghuḥ
māṣo bahubalo vṛṣyaḥ pittaśleṣmaharo guruḥ
- 6
अवृष्यः श्लेष्मपित्तघ्नो राजमाषो ऽनिलार्तिनुत्
कुलत्थः श्वासहिक्काहृत्कफगुल्मानिलापहः
avṛṣyaḥ śleṣmapittaghno rājamāṣo 'nilārtinut
kulatthaḥ śvāsahikkāhṛtkaphagulmānilāpahaḥ
- 7
रक्तपित्तज्वरोन्माथी शीतो ग्राही मकुष्ठकः
पुंस्त्वासृक्कफपित्तघ्नश्चणको वातलः स्मृतः
raktapittajvaronmāthī śīto grāhī makuṣṭhakaḥ
puṃstvāsṛkkaphapittaghnaścaṇako vātalaḥ smṛtaḥ
- 8
मसूरो मधुरः शीव संग्रही कफपित्तहा
तद्वत्सर्वगुणाढ्यश्च कलायश्चातिवातलः
masūro madhuraḥ śīva saṃgrahī kaphapittahā
tadvatsarvaguṇāḍhyaśca kalāyaścātivātalaḥ
- 9
आग्की कफपित्तघ्नी शुक्रला च तथा स्मृता
अतसी पित्तला ज्ञेया सिद्धार्थः कफवातजित्
āgkī kaphapittaghnī śukralā ca tathā smṛtā
atasī pittalā jñeyā siddhārthaḥ kaphavātajit
- 10
सक्षारमधुरस्निग्धो बलोष्णपित्तकृत्तिलः
बलघ्ना रूक्षलाः शीता विविधाः सस्यजातयः
sakṣāramadhurasnigdho baloṣṇapittakṛttilaḥ
balaghnā rūkṣalāḥ śītā vividhāḥ sasyajātayaḥ
- 11
चित्रकेङ्गुदिनालीकाः पिप्पलीमधुशिग्रवः
चव्याचरणनिर्गुण्डीतर्कारीकाशमर्दकाः
citrakeṅgudinālīkāḥ pippalīmadhuśigravaḥ
cavyācaraṇanirguṇḍītarkārīkāśamardakāḥ
- 12
सबिल्वाः कफपित्तघ्नाः क्रिमिघ्ना लघुदीपकाः
वर्षाभूमार्कवौ वातकफघ्नौ दोषनाशनौ
sabilvāḥ kaphapittaghnāḥ krimighnā laghudīpakāḥ
varṣābhūmārkavau vātakaphaghnau doṣanāśanau
- 13
तिक्तरसः स्यादेरण्डः काकमाची त्रिदोषहृत्
चाङ्गेरी कफवातघ्नी सर्षपः सर्वदोषदम्
tiktarasaḥ syāderaṇḍaḥ kākamācī tridoṣahṛt
cāṅgerī kaphavātaghnī sarṣapaḥ sarvadoṣadam
- 14
तद्वदेव च कौसुम्भं राजिका वातपित्तला
नाडीचः कफपित्तघ्नः चुञ्चुर्मधुरशीतलः
tadvadeva ca kausumbhaṃ rājikā vātapittalā
nāḍīcaḥ kaphapittaghnaḥ cuñcurmadhuraśītalaḥ
- 15
दोषघ्नं पद्मपत्रं च त्रिपुटं वातकृत्परम्
सक्षारः सर्वदोषघ्नो वास्तुको रोचनः परः
doṣaghnaṃ padmapatraṃ ca tripuṭaṃ vātakṛtparam
sakṣāraḥ sarvadoṣaghno vāstuko rocanaḥ paraḥ
- 16
तण्डुलीयो विषहरः पालङ्क्याश्च तथापरे
मूलकं दोषकृच्छामं स्विन्नं वातकफापदम्
taṇḍulīyo viṣaharaḥ pālaṅkyāśca tathāpare
mūlakaṃ doṣakṛcchāmaṃ svinnaṃ vātakaphāpadam
- 17
सर्वदोषहरं ह्यद्यं कण्ठ्यं तत्पक्वमिष्यते
कर्कोटकं सवार्ताकं पदोलं कारवेल्लकम्
sarvadoṣaharaṃ hyadyaṃ kaṇṭhyaṃ tatpakvamiṣyate
karkoṭakaṃ savārtākaṃ padolaṃ kāravellakam
- 18
कुष्ठमेहज्वरश्वासकासपित्तकफापहम्
सर्वदोषहरं हृद्यं कूष्माण्डं बस्तिशोधनम्
kuṣṭhamehajvaraśvāsakāsapittakaphāpaham
sarvadoṣaharaṃ hṛdyaṃ kūṣmāṇḍaṃ bastiśodhanam
- 19
कलिङ्गालाबुनी पित्तनाशिनी वातकारिणी
त्रपुषोर्वारुके वातश्लेष्मले पित्तवारणे
kaliṅgālābunī pittanāśinī vātakāriṇī
trapuṣorvāruke vātaśleṣmale pittavāraṇe
- 20
वृक्षाम्लं कफवातघ्नं जम्बीरं कफवातनुत्
वातघ्नं दाडिमं ग्राहि नागरङ्गफलं गुरु
vṛkṣāmlaṃ kaphavātaghnaṃ jambīraṃ kaphavātanut
vātaghnaṃ dāḍimaṃ grāhi nāgaraṅgaphalaṃ guru
- 21
केशरं मातुलुङ्गं च दीपनं कफवातनुत्
वातपित्तहरो माषस्त्वक्स्निग्धोष्णानिलापहः
keśaraṃ mātuluṅgaṃ ca dīpanaṃ kaphavātanut
vātapittaharo māṣastvaksnigdhoṣṇānilāpahaḥ
- 22
सरमामलकं वृष्यं मधुरं हृद्यमम्लकृत्
भुक्तप्ररोचका पुण्या हरीतक्यमृतोपमा
saramāmalakaṃ vṛṣyaṃ madhuraṃ hṛdyamamlakṛt
bhuktaprarocakā puṇyā harītakyamṛtopamā
- 23
स्रंसनी कफवातघ्नी ह्यक्षस्तद्वत्त्रिदोषजित्
वातश्लेष्महरं त्वम्लं स्रंसनं तिन्तिडीफलम्
sraṃsanī kaphavātaghnī hyakṣastadvattridoṣajit
vātaśleṣmaharaṃ tvamlaṃ sraṃsanaṃ tintiḍīphalam
- 24
दोषलं लकुचं स्वादु बकुलं कफवातजित्
गुल्मवातकफश्वासकासघ्नं बीजपूरकम्
doṣalaṃ lakucaṃ svādu bakulaṃ kaphavātajit
gulmavātakaphaśvāsakāsaghnaṃ bījapūrakam
- 25
कपित्थं ग्राहि दोषघ्नं पक्वं गुरु विषापहम्
कफपित्तकरं बालमापूर्णं पित्तवर्धनम्
kapitthaṃ grāhi doṣaghnaṃ pakvaṃ guru viṣāpaham
kaphapittakaraṃ bālamāpūrṇaṃ pittavardhanam
- 26
पक्वाम्रं वातकृन्मांसशुक्रवर्णबलप्रदम्
वातघ्नं कफपित्तघ्नं ग्राहि विष्टम्भि जाम्बवम्
pakvāmraṃ vātakṛnmāṃsaśukravarṇabalapradam
vātaghnaṃ kaphapittaghnaṃ grāhi viṣṭambhi jāmbavam
- 27
तिन्दुकं कफवातघ्नं बदरं वातपित्तहृत्
विष्टम्भि वातलं बिल्वं प्रियालं पवनापहम्
tindukaṃ kaphavātaghnaṃ badaraṃ vātapittahṛt
viṣṭambhi vātalaṃ bilvaṃ priyālaṃ pavanāpaham
- 28
राजादनफलं मोचं पनसं नारिकेलजम्
शुक्रमांसकराण्याहुः स्वादुस्निग्धगुरूणि च
rājādanaphalaṃ mocaṃ panasaṃ nārikelajam
śukramāṃsakarāṇyāhuḥ svādusnigdhagurūṇi ca
- 29
द्राक्षामधूकखर्जूरं कुङ्कुमं वातरक्तजित्
मागधी मधुरा पक्वा श्वासपित्तहरा परा
drākṣāmadhūkakharjūraṃ kuṅkumaṃ vātaraktajit
māgadhī madhurā pakvā śvāsapittaharā parā
- 30
आर्द्रकं रोचकं वृष्यं दीपनं कफवातहृत्
शुण्ठीमरिचपिप्पल्यः कफवातजितो मताः
ārdrakaṃ rocakaṃ vṛṣyaṃ dīpanaṃ kaphavātahṛt
śuṇṭhīmaricapippalyaḥ kaphavātajito matāḥ

