29 shlokas
- 1
सूत उवाच
हरिर्मन्वन्तराण्याह ब्रह्मादिभ्यो हराय च
मार्कण्डेयः पितृस्तोत्रं क्रौञ्चुकिं प्राह तच्छृणु
sūta uvāca
harirmanvantarāṇyāha brahmādibhyo harāya ca
mārkaṇḍeyaḥ pitṛstotraṃ krauñcukiṃ prāha tacchṛṇu
- 2
मार्कण्डेय उवाच
रुचिः प्रजापतिः पूर्वं निर्ममो निरहंकृतिः
अत्रस्तो ऽमितमायी च चचार पृथिवीमिमाम्
mārkaṇḍeya uvāca
ruciḥ prajāpatiḥ pūrvaṃ nirmamo nirahaṃkṛtiḥ
atrasto 'mitamāyī ca cacāra pṛthivīmimām
- 3
अनग्निमनिकेतं तम् एकाहारम् अनाश्रमम्
निमुक्तसङ्गं तं दृष्ट्वा प्रोचुः स्वपितरो मुनिम्
anagnimaniketaṃ tam ekāhāram anāśramam
nimuktasaṅgaṃ taṃ dṛṣṭvā procuḥ svapitaro munim
- 4
पितर ऊचुः
वत्स कस्मात्त्वया पुण्यो न कृतो दारसंग्रहः
स्वर्गापवर्गहेतुत्वाद्बन्धस्तेनानिशं विना
pitara ūcuḥ
vatsa kasmāttvayā puṇyo na kṛto dārasaṃgrahaḥ
svargāpavargahetutvādbandhastenāniśaṃ vinā
- 5
गृही समस्तदेवानां पितॄणां च तथार्हणम्
ऋषीणामर्थिनां चैव कुर्वंल्लोकानवाप्नुयात्
gṛhī samastadevānāṃ pitṝṇāṃ ca tathārhaṇam
ṛṣīṇāmarthināṃ caiva kurvaṃllokānavāpnuyāt
- 6
स्वाहोच्चारणतो देवान्स्वधोच्चारणतः पितॄन्
विभजत्यन्नदानेन भृत्याद्यानतिथीनपि
svāhoccāraṇato devānsvadhoccāraṇataḥ pitṝn
vibhajatyannadānena bhṛtyādyānatithīnapi
- 7
सत्त्वं दैवाद् ऋणाद्बन्धम् इमम् अस्मदृणादपि
अवाप्तो ऽसि मनुष्यर्षे भूतेभ्यश्च दिने दिने
sattvaṃ daivād ṛṇādbandham imam asmadṛṇādapi
avāpto 'si manuṣyarṣe bhūtebhyaśca dine dine
- 8
अनुत्पाद्य सुतान्देवान् असंतर्प्य पितॄंस्तथा
अकृत्वा च कथं माण्ड्यं स्वर्गतिं प्राप्तुमिच्छसि
anutpādya sutāndevān asaṃtarpya pitṝṃstathā
akṛtvā ca kathaṃ māṇḍyaṃ svargatiṃ prāptumicchasi
- 9
क्लेशबोधैककं पुत्र अन्यायेन भवेत्तव
मृतस्य नरकं त्यक्त्वा क्लेश एवान्यजन्मनि
kleśabodhaikakaṃ putra anyāyena bhavettava
mṛtasya narakaṃ tyaktvā kleśa evānyajanmani
- 10
रुचिरुवाच
परिग्रहो ऽतिदुःखाय पापायाधोगतेस्तथा
भवत्यतो मया पूर्वं न कृतो दारसंग्रहः
ruciruvāca
parigraho 'tiduḥkhāya pāpāyādhogatestathā
bhavatyato mayā pūrvaṃ na kṛto dārasaṃgrahaḥ
- 11
आत्मनः संशयोपायः क्रियते क्षणमन्त्रणात्
स्वमुक्तिहेतुर्न भवत्यसावपि परिग्रहात्
ātmanaḥ saṃśayopāyaḥ kriyate kṣaṇamantraṇāt
svamuktiheturna bhavatyasāvapi parigrahāt
- 12
प्रक्षाल्यते ऽनुदिवसं य आत्मा निष्परिग्रहः
मम त्व् अपङ्कदिग्धो ऽपि विद्याम्भोभिर्वरं हि तत्
prakṣālyate 'nudivasaṃ ya ātmā niṣparigrahaḥ
mama tv apaṅkadigdho 'pi vidyāmbhobhirvaraṃ hi tat
- 13
अनेकभवसम्भूतकर्मपङ्काङ्कितो बुधैः
आत्मा तत्त्वज्ञानतोयैः प्रक्षाल्यो नियतेन्द्रियैः
anekabhavasambhūtakarmapaṅkāṅkito budhaiḥ
ātmā tattvajñānatoyaiḥ prakṣālyo niyatendriyaiḥ
- 14
पितर ऊचुः
युक्तं प्रक्षालनं कर्तुमात्मनो ऽपि यतेन्द्रियैः
किंतु नोपायमार्गो ऽयं यतस्त्वं पुत्र वर्तसे
pitara ūcuḥ
yuktaṃ prakṣālanaṃ kartumātmano 'pi yatendriyaiḥ
kiṃtu nopāyamārgo 'yaṃ yatastvaṃ putra vartase
- 15
पञ्चयज्ञैस्तपोदानैरशुभं नुदतस्तव
फलाभिसन्धिरहितैः पूर्वकर्म शुभाशुभैः
pañcayajñaistapodānairaśubhaṃ nudatastava
phalābhisandhirahitaiḥ pūrvakarma śubhāśubhaiḥ
- 16
एवं न बन्धो भवति कुर्वतः कारणात्मकम्
न च बन्धाय तत्कर्म भवत्य् अनतिसंनिभम्
evaṃ na bandho bhavati kurvataḥ kāraṇātmakam
na ca bandhāya tatkarma bhavaty anatisaṃnibham
- 17
पूर्वकर्म कृतं बोगैः क्षीयते ह्यनिशं तथा
सुखदुःखात्मकैर्वत्स पुण्यापुण्यात्मकं नृणाम्
pūrvakarma kṛtaṃ bogaiḥ kṣīyate hyaniśaṃ tathā
sukhaduḥkhātmakairvatsa puṇyāpuṇyātmakaṃ nṛṇām
- 18
एवं प्रक्षाल्यते प्राज्ञैरात्मा बन्धाच्च रक्ष्यते
रक्ष्यश्च स्वविवेकैर्न पापपङ्केन दह्यते
evaṃ prakṣālyate prājñairātmā bandhācca rakṣyate
rakṣyaśca svavivekairna pāpapaṅkena dahyate
- 19
रुचिरुवाच
अविद्या पच्यते वेदे कर्ममार्गात्पितामहाः
तत्कथं कर्मणो मार्गे भवन्तो योजयन्ति माम्
ruciruvāca
avidyā pacyate vede karmamārgātpitāmahāḥ
tatkathaṃ karmaṇo mārge bhavanto yojayanti mām
- 20
पितर ऊचुः
अविद्या सर्वमेवैतत्कर्मणैतन्मृषा वचः
किंतु विद्यापरिप्राप्तौ हेतुः कर्म न संशयः
pitara ūcuḥ
avidyā sarvamevaitatkarmaṇaitanmṛṣā vacaḥ
kiṃtu vidyāpariprāptau hetuḥ karma na saṃśayaḥ
- 21
विहिताकरणानर्थो न सद्भिः क्रियते तु यः
संयमो मुक्तये यो ऽन्यः प्रत्युताधोगतिप्रदः
vihitākaraṇānartho na sadbhiḥ kriyate tu yaḥ
saṃyamo muktaye yo 'nyaḥ pratyutādhogatipradaḥ
- 22
प्रक्षालयामीति भवान्यदेतन्मन्यते वरम्
विहिताकरणोद्भूतैः पापैस्त्वमपि दह्यसे
prakṣālayāmīti bhavānyadetanmanyate varam
vihitākaraṇodbhūtaiḥ pāpaistvamapi dahyase
- 23
अविद्याप्युपकाराय विषवज्जायते नृणाम्
अनुष्ठानाभ्युपायेन बन्धयोग्यापि नो हि सा
avidyāpyupakārāya viṣavajjāyate nṛṇām
anuṣṭhānābhyupāyena bandhayogyāpi no hi sā
- 24
तस्माद्वत्स कुरुष्व त्वं विधिवद्दारसंग्रहम्
आजन्म विफलं ते ऽस्तु असम्प्राप्यान्यलौकिकम्
tasmādvatsa kuruṣva tvaṃ vidhivaddārasaṃgraham
ājanma viphalaṃ te 'stu asamprāpyānyalaukikam
- 25
रुचिरुवाच
वृद्धो ऽहं साम्प्रतं को मे पितरः सम्प्रदास्यति
भार्यां तथा दरिद्रस्य दुष्करो दारसंग्रहः
ruciruvāca
vṛddho 'haṃ sāmprataṃ ko me pitaraḥ sampradāsyati
bhāryāṃ tathā daridrasya duṣkaro dārasaṃgrahaḥ
- 26
पितर ऊचुः
अस्माकं पतनं वत्स भवतश्चाप्यधोगतिः
नूनं भावि भवित्री च नाभिनन्दसि नो वचः
pitara ūcuḥ
asmākaṃ patanaṃ vatsa bhavataścāpyadhogatiḥ
nūnaṃ bhāvi bhavitrī ca nābhinandasi no vacaḥ
- 27
इत्युक्त्वा पितरस्तस्य पश्यतो मुनिसत्तम
बभूवुः सहसादृश्या दीपा वातहता इव
ityuktvā pitarastasya paśyato munisattama
babhūvuḥ sahasādṛśyā dīpā vātahatā iva
- 28
मुनिः क्रौञ्चुकये प्राह मार्कण्डेयो महातपाः
रुचिवृत्तान्तमखिलं पितृसंवादलक्षणम्
muniḥ krauñcukaye prāha mārkaṇḍeyo mahātapāḥ
rucivṛttāntamakhilaṃ pitṛsaṃvādalakṣaṇam
- 29
इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे कर्मज्ञानं नामाष्टाशीतितमो ऽध्यायः
iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe karmajñānaṃ nāmāṣṭāśītitamo 'dhyāyaḥ

