22 shlokas
- 1
धन्वन्तरिरुवाच
आशुकारी यतः कासः स एवातः प्रवक्ष्यते
पञ्च कासाः स्मृता वातपित्तश्लेष्मक्षतक्षयैः
dhanvantariruvāca
āśukārī yataḥ kāsaḥ sa evātaḥ pravakṣyate
pañca kāsāḥ smṛtā vātapittaśleṣmakṣatakṣayaiḥ
- 2
क्षयायोपेक्षिताः सर्वे बलिनश्चोत्तरोत्तरम्
तेषां भविष्यतां रूपं कण्ठे कण्डूररोचकः
kṣayāyopekṣitāḥ sarve balinaścottarottaram
teṣāṃ bhaviṣyatāṃ rūpaṃ kaṇṭhe kaṇḍūrarocakaḥ
- 3
शुष्ककर्णास्यकण्ठत्वं तत्राधोविहितो ऽनिलः
ऊर्ध्वं प्रवृत्तः प्राप्योरस्तस्मिन्कण्ठे च संसृजन्
śuṣkakarṇāsyakaṇṭhatvaṃ tatrādhovihito 'nilaḥ
ūrdhvaṃ pravṛttaḥ prāpyorastasminkaṇṭhe ca saṃsṛjan
- 4
शिरास्रोतांसि सम्पूर्य ततो ऽङ्गान्युत्क्षिपन्ति च
क्षिपन्निवाक्षिणी क्लिष्टस्वरः पार्श्वे च पीडयन्
śirāsrotāṃsi sampūrya tato 'ṅgānyutkṣipanti ca
kṣipannivākṣiṇī kliṣṭasvaraḥ pārśve ca pīḍayan
- 5
प्रवर्तते सवक्रेण भिन्नकांस्योपमध्वनिः
हृत्पार्श्वेरुशिरः शूलमोहक्षोभस्वरक्षयान्
pravartate savakreṇa bhinnakāṃsyopamadhvaniḥ
hṛtpārśveruśiraḥ śūlamohakṣobhasvarakṣayān
- 6
करोति शुष्ककासं च महावेगरुजास्वनम्
सोंगहर्षो कफं शुष्कं कृच्छ्रान्मुक्त्वाल्पतां व्रजेत्
karoti śuṣkakāsaṃ ca mahāvegarujāsvanam
soṃgaharṣo kaphaṃ śuṣkaṃ kṛcchrānmuktvālpatāṃ vrajet
- 7
पित्तात्पीताक्षिकत्वं च तिक्तास्यत्वं ज्वरो भ्रमः
पित्तासृग्वमनं तृष्णा वैस्वर्यं धूमको मदः
pittātpītākṣikatvaṃ ca tiktāsyatvaṃ jvaro bhramaḥ
pittāsṛgvamanaṃ tṛṣṇā vaisvaryaṃ dhūmako madaḥ
- 8
प्रततं कासवेगे च ज्योतिषामिव दर्शनम्
कफादुरो ऽल्परुङ्मूर्ध्नि हृदयं स्तिमिते गुरु
pratataṃ kāsavege ca jyotiṣāmiva darśanam
kaphāduro 'lparuṅmūrdhni hṛdayaṃ stimite guru
- 9
कण्ठे प्रलेपमदजं पीनसच्छर्द्यरोचकाः
रोमहर्षो धनस्निग्धं श्लेष्मणां च प्रवर्तनम्
kaṇṭhe pralepamadajaṃ pīnasacchardyarocakāḥ
romaharṣo dhanasnigdhaṃ śleṣmaṇāṃ ca pravartanam
- 10
युद्धाद्यैः साहसैस्तैस्तैः सेवितैरयथाबलम्
उपस्यन्तः क्षतो वायुः पित्तेनानुगतो बली
yuddhādyaiḥ sāhasaistaistaiḥ sevitairayathābalam
upasyantaḥ kṣato vāyuḥ pittenānugato balī
- 11
कुपितः कुरुते कासं कफं तेन सशोणितम्
पीतं श्यावं च शुष्कं च ग्रथितं कुपितं बहु
kupitaḥ kurute kāsaṃ kaphaṃ tena saśoṇitam
pītaṃ śyāvaṃ ca śuṣkaṃ ca grathitaṃ kupitaṃ bahu
- 12
ष्ठीवेत्कण्ठेन रुजता विभिन्नेनैव चोरसा
सूचीभिरिव तीक्ष्णाभिस्तुद्यमानेन शूलिना
ṣṭhīvetkaṇṭhena rujatā vibhinnenaiva corasā
sūcībhiriva tīkṣṇābhistudyamānena śūlinā
- 13
दुःखस्पर्शेन शूलेन भेदपीडाहितापिना
पर्वभेदज्वरश्वासतृष्णावैस्वर्यकम्पवान्
duḥkhasparśena śūlena bhedapīḍāhitāpinā
parvabhedajvaraśvāsatṛṣṇāvaisvaryakampavān
- 14
पारावत इवोत्कूजन्पार्श्वशूली ततो ऽस्य च
कफाद्यैर्वमनं पक्तिबलवर्णं च हीयते
pārāvata ivotkūjanpārśvaśūlī tato 'sya ca
kaphādyairvamanaṃ paktibalavarṇaṃ ca hīyate
- 15
क्षीणस्य सासृङ्मूत्रत्वं श्वासपृष्ठकटिग्रहः
पायुप्रधानाः कुपिता धावतो राजयक्ष्मणः
kṣīṇasya sāsṛṅmūtratvaṃ śvāsapṛṣṭhakaṭigrahaḥ
pāyupradhānāḥ kupitā dhāvato rājayakṣmaṇaḥ
- 16
कुर्वन्ति यक्ष्मायतने कासं ष्ठीवत्कफं ततः
पूतिपूयोपमं वीतं मिश्रं हरितलोहितम्
kurvanti yakṣmāyatane kāsaṃ ṣṭhīvatkaphaṃ tataḥ
pūtipūyopamaṃ vītaṃ miśraṃ haritalohitam
- 17
सुप्यते तुद्यत इव हृदयं पचतीव च
अकस्मादुष्णशीतेच्छा बह्वाशित्वं बलक्षयः
supyate tudyata iva hṛdayaṃ pacatīva ca
akasmāduṣṇaśītecchā bahvāśitvaṃ balakṣayaḥ
- 18
स्निग्धप्रसन्नवक्रत्वं श्रीमद्दर्शननेत्रता
ततो ऽस्य क्षयरूपाणि सर्वाण्याविर्भवन्ति च
snigdhaprasannavakratvaṃ śrīmaddarśananetratā
tato 'sya kṣayarūpāṇi sarvāṇyāvirbhavanti ca
- 19
इत्येष क्षयजः कासः क्षीणानां देहनाशनः
याप्यौ वा बलिनां तद्वत्क्षतजो ऽपि नवौ तु तौ
ityeṣa kṣayajaḥ kāsaḥ kṣīṇānāṃ dehanāśanaḥ
yāpyau vā balināṃ tadvatkṣatajo 'pi navau tu tau
- 20
सिध्येतामपि सामर्थ्यात्साध्यादौ च पृथक्क्रमः
मिश्रा याप्याश्च ये सर्वे जरसः स्थविरस्य च
sidhyetāmapi sāmarthyātsādhyādau ca pṛthakkramaḥ
miśrā yāpyāśca ye sarve jarasaḥ sthavirasya ca
- 21
कासश्वासक्षयच्छर्दिस्वरसादादयो गदाः
भवन्त्युपेक्षया यस्मात्तस्मात्तास्त्वरया जयेत्
kāsaśvāsakṣayacchardisvarasādādayo gadāḥ
bhavantyupekṣayā yasmāttasmāttāstvarayā jayet
- 22
इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे कासनिदानं नामैकोनपञ्चाशदुत्तरशततमो ऽध्यायः
iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe kāsanidānaṃ nāmaikonapañcāśaduttaraśatatamo 'dhyāyaḥ

