54 shlokas
- 1
धन्वन्तरिरुवाच
वातव्याधिनिदानं ते वक्ष्ये सुश्रुत तच्छृणु
सर्वथानर्थकथने विघ्न एव च कारणम्
dhanvantariruvāca
vātavyādhinidānaṃ te vakṣye suśruta tacchṛṇu
sarvathānarthakathane vighna eva ca kāraṇam
- 2
अदृष्टदुष्टपवनशरीरमविशेषतः
स विश्वकर्मा विश्वात्मा विश्वरूपः प्रजापतिः
adṛṣṭaduṣṭapavanaśarīramaviśeṣataḥ
sa viśvakarmā viśvātmā viśvarūpaḥ prajāpatiḥ
- 3
स्रष्टा धाता विभुर्विष्णुः संहर्ता मृत्युरन्तकः
तद्वदुक्तं च यत्नेन यतितव्यमतः सदा
sraṣṭā dhātā vibhurviṣṇuḥ saṃhartā mṛtyurantakaḥ
tadvaduktaṃ ca yatnena yatitavyamataḥ sadā
- 4
तस्योक्ते दोषविज्ञाने कर्म प्राकृतवैकृतम्
समासव्यासतो दोषभेदानामवधार्य च
tasyokte doṣavijñāne karma prākṛtavaikṛtam
samāsavyāsato doṣabhedānāmavadhārya ca
- 5
प्रत्येकं पञ्चधा वीरो व्यापारश्चेह वैकृतः
तस्योच्यते विभागेन सनिदानं सलक्षणम्
pratyekaṃ pañcadhā vīro vyāpāraśceha vaikṛtaḥ
tasyocyate vibhāgena sanidānaṃ salakṣaṇam
- 6
धातुक्षयकरैर्वायुः क्रुद्धो नातिनिषेव्यते
चतुःस्रोतोऽवकाशेषु भूयस्तान्येव पूरयेत्
dhātukṣayakarairvāyuḥ kruddho nātiniṣevyate
catuḥsroto'vakāśeṣu bhūyastānyeva pūrayet
- 7
तेभ्यस्तु दोषपूर्णेभ्यः प्रच्छाद्य विवरं ततः
तव वायुः सकृत्क्रुद्धः शूलानाहान्त्रकूजनम्
tebhyastu doṣapūrṇebhyaḥ pracchādya vivaraṃ tataḥ
tava vāyuḥ sakṛtkruddhaḥ śūlānāhāntrakūjanam
- 8
मलरोधं स्वरभ्रंशं दृष्टिपृष्ठकटिग्रहम्
करोत्येव पुनः काये कृच्छ्रानन्यानुपद्रवान्
malarodhaṃ svarabhraṃśaṃ dṛṣṭipṛṣṭhakaṭigraham
karotyeva punaḥ kāye kṛcchrānanyānupadravān
- 9
आमाशयोत्थवमथुश्वासकासविषूचिकाः
कण्डूपरोधघर्मादिव्याधीनूर्ध्वं च नाभितः
āmāśayotthavamathuśvāsakāsaviṣūcikāḥ
kaṇḍūparodhagharmādivyādhīnūrdhvaṃ ca nābhitaḥ
- 10
श्रोत्रादीन्द्रियबाधां च त्वचि स्फोटनरूक्षताम्
चक्रे तीव्ररुजाश्वासगरामयविवर्णताः
śrotrādīndriyabādhāṃ ca tvaci sphoṭanarūkṣatām
cakre tīvrarujāśvāsagarāmayavivarṇatāḥ
- 11
अन्त्रस्यान्तं च विष्टम्भमरुचिं कृशतां भ्रमम्
मांसमेदोगतग्रन्थिं चर्मादाव् उपकर्कशम्
antrasyāntaṃ ca viṣṭambhamaruciṃ kṛśatāṃ bhramam
māṃsamedogatagranthiṃ carmādāv upakarkaśam
- 12
गुर्वङ्गं तुद्यते ऽत्यर्थं दण्डमुष्टिहतं यथा
अस्थिस्थः सक्थिसन्ध्यस्थिशूलं तीव्रं च लक्षयेत्
gurvaṅgaṃ tudyate 'tyarthaṃ daṇḍamuṣṭihataṃ yathā
asthisthaḥ sakthisandhyasthiśūlaṃ tīvraṃ ca lakṣayet
- 13
मज्जस्थो ऽस्थिषु चास्थैर्यमस्वप्नं यत्तदा रुजाम्
शुक्रस्य शीघ्रमुत्सङ्गसर्गान्विकृतिमेव वा
majjastho 'sthiṣu cāsthairyamasvapnaṃ yattadā rujām
śukrasya śīghramutsaṅgasargānvikṛtimeva vā
- 14
तत्तद्गर्भस्थशुक्रस्थः शिरस्याध्मानरिक्तता
तत्र स्थानस्थितः कुर्यात्क्रुद्धः श्वयथुकृच्छ्रताम्
tattadgarbhasthaśukrasthaḥ śirasyādhmānariktatā
tatra sthānasthitaḥ kuryātkruddhaḥ śvayathukṛcchratām
- 15
जलपूर्णदृतिस्पर्शं शोषं सन्धिगतो ऽनिलः
सर्वाङ्गसंश्रयस्तोदभेदस्फुरणभञ्जनम्
jalapūrṇadṛtisparśaṃ śoṣaṃ sandhigato 'nilaḥ
sarvāṅgasaṃśrayastodabhedasphuraṇabhañjanam
- 16
स्तम्भनाक्षेपणं स्वप्नः सन्धिभञ्जनकम्पनम्
यदा तु धमनीः सर्वाः क्रुद्धो ऽभ्येति मुहुर्मुहुः
तदाङ्गमाक्षिपत्येष व्याधिराक्षेपणः स्मृतः
stambhanākṣepaṇaṃ svapnaḥ sandhibhañjanakampanam
yadā tu dhamanīḥ sarvāḥ kruddho 'bhyeti muhurmuhuḥ
tadāṅgamākṣipatyeṣa vyādhirākṣepaṇaḥ smṛtaḥ
- 17
अधः प्रतिहतो वायुर्व्रजेदूर्ध्वं यदा पुनः
तदावष्टभ्य हृदयं शिरः शङ्खौ च पीडयेत्
adhaḥ pratihato vāyurvrajedūrdhvaṃ yadā punaḥ
tadāvaṣṭabhya hṛdayaṃ śiraḥ śaṅkhau ca pīḍayet
- 18
स क्षिपेत्परितो गात्रं हनुं वा चास्य नामयेत्
कृच्छ्रादुच्छ्वसितं चापि निमीलन्नयनद्वयम्
sa kṣipetparito gātraṃ hanuṃ vā cāsya nāmayet
kṛcchrāducchvasitaṃ cāpi nimīlannayanadvayam
- 19
कपोत इव कूजेच्च निःसङ्गः सोपतन्त्रकः
स एव वामनासायां युक्तस्तु मरुता हृदि
kapota iva kūjecca niḥsaṅgaḥ sopatantrakaḥ
sa eva vāmanāsāyāṃ yuktastu marutā hṛdi
- 20
प्राप्नोति च मुहुः स्वास्थ्यं मुहुर् अस्वास्थ्यवान्भवेत्
अभिघातसमुत्थश्च दुश्चिकित्स्यतमो मतः
prāpnoti ca muhuḥ svāsthyaṃ muhur asvāsthyavānbhavet
abhighātasamutthaśca duścikitsyatamo mataḥ
- 21
स्वेदस्तम्भं तदा तस्य वायुश्छिन्नतनुर्यदा
व्याप्नोति सकलं देहं यत्र चायाम्यते पुनः
svedastambhaṃ tadā tasya vāyuśchinnatanuryadā
vyāpnoti sakalaṃ dehaṃ yatra cāyāmyate punaḥ
- 22
अन्तर्धातुगतश्चैव वेगस्तम्भं च नेत्रयोः
करोति जृम्भां सदनं दशनानां हतोद्यमम्
antardhātugataścaiva vegastambhaṃ ca netrayoḥ
karoti jṛmbhāṃ sadanaṃ daśanānāṃ hatodyamam
- 23
पार्श्वयोर्वेदनां बाह्यां हनुपृष्ठशिरोग्रहम्
देहस्य बहिरायामं पृष्ठतो हृदये शिरः
pārśvayorvedanāṃ bāhyāṃ hanupṛṣṭhaśirograham
dehasya bahirāyāmaṃ pṛṣṭhato hṛdaye śiraḥ
- 24
उरश्चोत्क्षिप्यते तत्र स्कन्धो वा नाम्यते तदा
दन्तेष्वास्ये च वैवर्ण्यं ह्यस्वेदस्तत्र गात्रतः
uraścotkṣipyate tatra skandho vā nāmyate tadā
danteṣvāsye ca vaivarṇyaṃ hyasvedastatra gātrataḥ
- 25
बाह्यायामं हनुस्तम्भं ब्रुवते वातरोगिणम्
विण्मूत्रमसृजं प्राप्य ससमीरसमीरणाः
bāhyāyāmaṃ hanustambhaṃ bruvate vātarogiṇam
viṇmūtramasṛjaṃ prāpya sasamīrasamīraṇāḥ
- 26
आयच्छन्ति तनोर्दोषाः सर्वम् आ पादमस्तकम्
तिष्ठतः पाण्डुमात्रस्य व्रणायामः सुवर्धितः
āyacchanti tanordoṣāḥ sarvam ā pādamastakam
tiṣṭhataḥ pāṇḍumātrasya vraṇāyāmaḥ suvardhitaḥ
- 27
गात्रवेगे भवेत्स्वास्थ्यं सर्वेष्वाक्षेपणेन तत्
जिह्वाविलेखनादुष्णभक्षणाद् अतिमानतः
gātravege bhavetsvāsthyaṃ sarveṣvākṣepaṇena tat
jihvāvilekhanāduṣṇabhakṣaṇād atimānataḥ
- 28
कुपितो हनुमूलस्थः स्तम्भयित्वानिलो हनुम्
करोति विवृतास्यत्वमथवा संवृतास्यताम्
kupito hanumūlasthaḥ stambhayitvānilo hanum
karoti vivṛtāsyatvamathavā saṃvṛtāsyatām
- 29
हनुस्तम्भः स तेन स्यात्कृच्छ्राच्चर्वणभाषणम्
वाग्वादिनी शिरास्तम्भो जिह्वां स्तम्भयते ऽनिलः
hanustambhaḥ sa tena syātkṛcchrāccarvaṇabhāṣaṇam
vāgvādinī śirāstambho jihvāṃ stambhayate 'nilaḥ
- 30
जिह्वास्तम्भः स तेनान्नपानवाक्येष्वनीशता
शिरसा भारहरणादतिहास्यप्रभाषणात्
jihvāstambhaḥ sa tenānnapānavākyeṣvanīśatā
śirasā bhāraharaṇādatihāsyaprabhāṣaṇāt

