56 shlokas
- 1
धन्वन्तरिरुवाच
सर्वरोगहरं सिद्धं योगसारं वदाम्यहम्
शृणु सुश्रुतं संक्षेपात्प्राणिनां जीवहेतवे
dhanvantariruvāca
sarvarogaharaṃ siddhaṃ yogasāraṃ vadāmyaham
śṛṇu suśrutaṃ saṃkṣepātprāṇināṃ jīvahetave
- 2
कषायकटुतिक्ताम्लरूक्षाहारादिभोजनात्
चिन्ताव्यवायव्यायामभयशोकप्रजागरात्
kaṣāyakaṭutiktāmlarūkṣāhārādibhojanāt
cintāvyavāyavyāyāmabhayaśokaprajāgarāt
- 3
उच्चैर्भाषातिभाराच्च कर्मयोगातिकर्षणात्
वायुः कुप्यति पर्जन्ये जीर्णान्ने दिनसंक्षये
uccairbhāṣātibhārācca karmayogātikarṣaṇāt
vāyuḥ kupyati parjanye jīrṇānne dinasaṃkṣaye
- 4
उष्णाम्ललवणक्षारकटुकाजीर्णभोजनात्
तीक्ष्णातपाग्निसन्तापमद्यक्रोधनिषेवणात्
uṣṇāmlalavaṇakṣārakaṭukājīrṇabhojanāt
tīkṣṇātapāgnisantāpamadyakrodhaniṣevaṇāt
- 5
विदाहकाले भुक्तस्य मध्याह्ने जलदात्यये
ग्रीष्मकाले ऽर्धरात्रे ऽपि पित्तं कुप्यति देहिनः
vidāhakāle bhuktasya madhyāhne jaladātyaye
grīṣmakāle 'rdharātre 'pi pittaṃ kupyati dehinaḥ
- 6
स्वाद्वम्ललवणस्निग्धगुरुशीतातिभोजनात्
नवान्नपिच्छिलानूपमांसादेः सेवनादपि
svādvamlalavaṇasnigdhaguruśītātibhojanāt
navānnapicchilānūpamāṃsādeḥ sevanādapi
- 7
अव्यायामदिवास्वप्नशय्यासनसुखादिभिः
कफप्रदोषो भुक्ते च वसन्ते च प्रकुप्यति
avyāyāmadivāsvapnaśayyāsanasukhādibhiḥ
kaphapradoṣo bhukte ca vasante ca prakupyati
- 8
देहपारुष्यसंकोचतोदविष्टम्भकादयः
तथा च सुप्ता रोमहर्षस्तम्भनशोषणम्
dehapāruṣyasaṃkocatodaviṣṭambhakādayaḥ
tathā ca suptā romaharṣastambhanaśoṣaṇam
- 9
श्यामत्वम् अङ्गविश्लेषबलमायासवर्धनम्
वायोर्लिङ्गानि तैर्युक्तं रोगं वातात्मकं वदेत्
śyāmatvam aṅgaviśleṣabalamāyāsavardhanam
vāyorliṅgāni tairyuktaṃ rogaṃ vātātmakaṃ vadet
- 10
दाहोष्मपादसंक्लेदकोपरागपरिश्रमाः
कट्वम्लशववैगन्ध्यस्वेदमूर्छातितृड्भ्रमाः
dāhoṣmapādasaṃkledakoparāgapariśramāḥ
kaṭvamlaśavavaigandhyasvedamūrchātitṛḍbhramāḥ
- 11
हारिद्रं हरितत्वं च पित्तलिङ्गान्वितैर्नरः
देहे स्निग्धत्वमाधुर्यचिरकारित्वबन्धनम्
hāridraṃ haritatvaṃ ca pittaliṅgānvitairnaraḥ
dehe snigdhatvamādhuryacirakāritvabandhanam
- 12
कण्डूनिद्राभियोगश्च लक्षणं कफसम्भवम्
kaṇḍūnidrābhiyogaśca lakṣaṇaṃ kaphasambhavam
- 13
हेतुलक्षणसंसर्गाद्विद्याद्व्याधिं द्विदोषजम्
सर्वहेतुसमुत्पन्नं त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम्
hetulakṣaṇasaṃsargādvidyādvyādhiṃ dvidoṣajam
sarvahetusamutpannaṃ triliṅgaṃ sānnipātikam
- 14
दोषधातुमलाधारो देहिनां देह उच्यते
तेषां समत्वमारोग्यं क्षयवृद्धेर्विपर्ययः
doṣadhātumalādhāro dehināṃ deha ucyate
teṣāṃ samatvamārogyaṃ kṣayavṛddherviparyayaḥ
- 15
वसासृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जाशुक्राणि धातवः
वातपित्तकफा दोषा विण्मूत्राद्या मलाः स्मृताः
vasāsṛṅmāṃsamedo'sthimajjāśukrāṇi dhātavaḥ
vātapittakaphā doṣā viṇmūtrādyā malāḥ smṛtāḥ
- 16
वायुः शीतो लघुः सूक्ष्मः स्वरनाशी स्थिरो बली
पित्तम् अम्लकटूष्णं चापङ्क्ती रोगकारणम्
vāyuḥ śīto laghuḥ sūkṣmaḥ svaranāśī sthiro balī
pittam amlakaṭūṣṇaṃ cāpaṅktī rogakāraṇam
- 17
मधुरो लवणः स्निग्धो गुरुः श्लेष्मातिपिच्छिलः
गुदश्रोण्याश्रयो वायुः पित्तं पक्वाशयस्थितम्
madhuro lavaṇaḥ snigdho guruḥ śleṣmātipicchilaḥ
gudaśroṇyāśrayo vāyuḥ pittaṃ pakvāśayasthitam
- 18
कफस्यामाशयस्थानं कण्ठो वा मूर्धसन्धयः
कटुतिक्तकषायाश्च कोपयन्ति समीरणम्
kaphasyāmāśayasthānaṃ kaṇṭho vā mūrdhasandhayaḥ
kaṭutiktakaṣāyāśca kopayanti samīraṇam
- 19
कट्वम्ललवणाः पित्तं स्वादूष्णलवणाः कफम्
एत एव विपर्यस्ताः शमायैषां प्रयोजिताः
भवन्ति रोगिणां शान्त्यै स्वस्थाने सुखहेतवः
kaṭvamlalavaṇāḥ pittaṃ svādūṣṇalavaṇāḥ kapham
eta eva viparyastāḥ śamāyaiṣāṃ prayojitāḥ
bhavanti rogiṇāṃ śāntyai svasthāne sukhahetavaḥ
- 20
चक्षुष्यो मधुरो ज्ञेयो रसधातुविवर्धनः
अम्लोत्तरो मनोहृद्यं तथा दीपनपाचनम्
cakṣuṣyo madhuro jñeyo rasadhātuvivardhanaḥ
amlottaro manohṛdyaṃ tathā dīpanapācanam
- 21
दीपनो ज्वरतृष्णाघ्नस्तिक्तः शोधनशोषणः
पित्तलो लेखनस्तम्भी कषायो ग्राहिशोषणः
dīpano jvaratṛṣṇāghnastiktaḥ śodhanaśoṣaṇaḥ
pittalo lekhanastambhī kaṣāyo grāhiśoṣaṇaḥ
- 22
रसवीर्यविपाकानामाश्रयं द्रव्यमुत्तमम्
रसपाकान्तरस्थायि सर्वद्रव्याश्रयं द्रुतम्
rasavīryavipākānāmāśrayaṃ dravyamuttamam
rasapākāntarasthāyi sarvadravyāśrayaṃ drutam
- 23
शीतोष्णं लवणं वीर्यमथ वा शक्तिरिष्यते
रसानां द्विविधः पाको कटुरेव च
śītoṣṇaṃ lavaṇaṃ vīryamatha vā śaktiriṣyate
rasānāṃ dvividhaḥ pāko kaṭureva ca
- 24
भिषग्भेषजरोगार्तपरिचारकसम्पदः
चिकित्साङ्गानि चत्वारि विपरीतान्यसिद्धये
bhiṣagbheṣajarogārtaparicārakasampadaḥ
cikitsāṅgāni catvāri viparītānyasiddhaye
- 25
देशकालवयोवह्निसाम्यप्रकृतिभेषजम्
देहसत्त्वबलव्याधीन्बुद्ध्वा कर्म समाचरेत्
deśakālavayovahnisāmyaprakṛtibheṣajam
dehasattvabalavyādhīnbuddhvā karma samācaret
- 26
बहूदकनगो ऽनूपः कफमारुतकोपवान्
जाङ्गलो ऽपरशाखी च रक्तपित्तगदोत्तरः
bahūdakanago 'nūpaḥ kaphamārutakopavān
jāṅgalo 'paraśākhī ca raktapittagadottaraḥ
- 27
संसृष्टलक्षणोपेतो देशः साधारणः स्मृतः
बाल आ षोडशान्मध्यः सप्ततेर्वृद्ध उच्यते
saṃsṛṣṭalakṣaṇopeto deśaḥ sādhāraṇaḥ smṛtaḥ
bāla ā ṣoḍaśānmadhyaḥ saptatervṛddha ucyate
- 28
कफपित्तानिलाः प्रायो यथाक्रममुदीरिताः
क्षाराग्निशस्त्ररहिता क्षीणे प्रवयसि क्रियाः
kaphapittānilāḥ prāyo yathākramamudīritāḥ
kṣārāgniśastrarahitā kṣīṇe pravayasi kriyāḥ
- 29
कृशस्य बृंहणं कार्यं स्थूलदेहस्य कर्षणम्
रक्षणं मध्यकायस्य देहभेदास्त्रयो मताः
kṛśasya bṛṃhaṇaṃ kāryaṃ sthūladehasya karṣaṇam
rakṣaṇaṃ madhyakāyasya dehabhedāstrayo matāḥ
- 30
स्थैर्यव्यायामसन्तोषैर्बोद्धव्यं यत्नतो बलम्
अविकारी महोत्साहो महासाहसिको नरः
sthairyavyāyāmasantoṣairboddhavyaṃ yatnato balam
avikārī mahotsāho mahāsāhasiko naraḥ

