42 shlokas
- 1
धन्वन्तरिरुवाच
मिथ्याहारविहारेण विशेषेण विरोधिना
साधुनिन्दावधाद्युद्धहरणाद्यैश्च सेवितैः
dhanvantariruvāca
mithyāhāravihāreṇa viśeṣeṇa virodhinā
sādhunindāvadhādyuddhaharaṇādyaiśca sevitaiḥ
- 2
पाप्मभिः कर्मभिः सद्यः प्राक्तनैः प्रेरिता मलाः
शिराः प्रपद्य तैर्युक्तास्त्वग्वसारक्तमामिषम्
pāpmabhiḥ karmabhiḥ sadyaḥ prāktanaiḥ preritā malāḥ
śirāḥ prapadya tairyuktāstvagvasāraktamāmiṣam
- 3
दूषयन्ति च संशोष्य निश्चरन्तस्ततो बहिः
त्वचः कुर्वन्ति वैवर्ण्यं शिष्टाः कुष्ठम् उशन्ति तम्
dūṣayanti ca saṃśoṣya niścarantastato bahiḥ
tvacaḥ kurvanti vaivarṇyaṃ śiṣṭāḥ kuṣṭham uśanti tam
- 4
कालेनोपेक्षितं यत्स्यात्सर्वं कोष्ठानि तद्वपुः
प्रपद्य धातून्बाह्यान्तः सर्वान्संक्लेद्य चावहेत्
kālenopekṣitaṃ yatsyātsarvaṃ koṣṭhāni tadvapuḥ
prapadya dhātūnbāhyāntaḥ sarvānsaṃkledya cāvahet
- 5
सस्वेदक्लेदसङ्कोचान्कृमीन्सूक्ष्मांश्च दारुणान्
लोमत्वक्स्नायुधमनीराक्रामति यथाक्रमम्
sasvedakledasaṅkocānkṛmīnsūkṣmāṃśca dāruṇān
lomatvaksnāyudhamanīrākrāmati yathākramam
- 6
भस्माच्छादितवत्कुर्याद्बाह्यं कुष्ठमुदाहृतम्
कुष्ठानि सप्तधा दोषैः पृथग्द्वन्द्वैः समागतैः
bhasmācchāditavatkuryādbāhyaṃ kuṣṭhamudāhṛtam
kuṣṭhāni saptadhā doṣaiḥ pṛthagdvandvaiḥ samāgataiḥ
- 7
सर्वेष्वपि त्रिदोषेषु व्यपदेशो ऽधिकस्ततः
वातेन कुष्ठं कापालं पित्तेनौदुम्बरं कफात्
sarveṣvapi tridoṣeṣu vyapadeśo 'dhikastataḥ
vātena kuṣṭhaṃ kāpālaṃ pittenaudumbaraṃ kaphāt
- 8
मण्डलाख्यं विचर्ची च ऋष्याख्यं वातपित्तजम्
चर्मैककुष्ठं किटिमं सिध्मालसविपादिकाः
maṇḍalākhyaṃ vicarcī ca ṛṣyākhyaṃ vātapittajam
carmaikakuṣṭhaṃ kiṭimaṃ sidhmālasavipādikāḥ
- 9
वातश्लेष्मोद्भवाः श्लेष्मपित्ताद्दद्रूशतारुषी
पुण्डरीकं सविस्फोटं पामा चर्मदलं तथा
vātaśleṣmodbhavāḥ śleṣmapittāddadrūśatāruṣī
puṇḍarīkaṃ savisphoṭaṃ pāmā carmadalaṃ tathā
- 10
सर्वेभ्यः काकणं पूर्वत्रिकं दद्रु सकाकणम्
पुण्डरीकर्क्षजिह्वे च महाकुष्ठानि सप्त तु
sarvebhyaḥ kākaṇaṃ pūrvatrikaṃ dadru sakākaṇam
puṇḍarīkarkṣajihve ca mahākuṣṭhāni sapta tu
- 11
अतिश्लक्ष्णखरस्पर्शस्वेदास्वेदविवर्णताः
दाहः कण्डूस्त्वचि स्वापस्तोदः कोचोन्नतिस्तमः
atiślakṣṇakharasparśasvedāsvedavivarṇatāḥ
dāhaḥ kaṇḍūstvaci svāpastodaḥ koconnatistamaḥ
- 12
व्रणानामधिकं शूलं शीघ्रोत्पत्तिश्चिरस्थितिः
रूढानामपि रूक्षत्वं निमित्ते ऽल्पे ऽतिकोपनम्
vraṇānāmadhikaṃ śūlaṃ śīghrotpattiścirasthitiḥ
rūḍhānāmapi rūkṣatvaṃ nimitte 'lpe 'tikopanam
- 13
रोमहर्षो ऽसृजः कार्ष्ण्यं कुष्ठलक्षणमग्रजम्
कृष्णारुणकपालाभं यद्रूक्षं परुषं तनु
romaharṣo 'sṛjaḥ kārṣṇyaṃ kuṣṭhalakṣaṇamagrajam
kṛṣṇāruṇakapālābhaṃ yadrūkṣaṃ paruṣaṃ tanu
- 14
विस्तृताकृतिपर्यस्तं दूषितैर्लोमभिश्चितम्
कापालं तोदबहुलं तत्कुष्ठं विषमं स्मृतम्
vistṛtākṛtiparyastaṃ dūṣitairlomabhiścitam
kāpālaṃ todabahulaṃ tatkuṣṭhaṃ viṣamaṃ smṛtam
- 15
उदुम्बरफलाभासं कुष्ठमौदुम्बरं वदेत्
वर्तुलं बहुलकेत्युक्तं दाहरुजाधिकम्
udumbaraphalābhāsaṃ kuṣṭhamaudumbaraṃ vadet
vartulaṃ bahulaketyuktaṃ dāharujādhikam
- 16
असंछन्नम् अदरणं कृमिवत्स्यादुदुम्बरम्
स्थिरं सत्यानं गुरु स्निग्धं श्वेतरक्तं मलान्वितम्
asaṃchannam adaraṇaṃ kṛmivatsyādudumbaram
sthiraṃ satyānaṃ guru snigdhaṃ śvetaraktaṃ malānvitam
- 17
श्लक्ष्णपीताभासंयुक्तं मण्डलं परिकीर्तितम्
ślakṣṇapītābhāsaṃyuktaṃ maṇḍalaṃ parikīrtitam
- 18
सकण्डूपिटिका श्यावा सक्लेदा च विचर्चिका
परुषं तत्र रक्तान्तम् अन्तः श्यामं समुन्नतम्
sakaṇḍūpiṭikā śyāvā sakledā ca vicarcikā
paruṣaṃ tatra raktāntam antaḥ śyāmaṃ samunnatam
- 19
ऋष्यजिह्वाकृतिप्रोक्तं ऋष्यजिह्वं बहुक्रिमि
हस्तिचर्मखरस्पर्शं चर्माख्यं कुष्ठमुच्यते
ṛṣyajihvākṛtiproktaṃ ṛṣyajihvaṃ bahukrimi
hasticarmakharasparśaṃ carmākhyaṃ kuṣṭhamucyate
- 20
अस्वेदं च मत्स्यशल्कसन्निभं किटिमं पुनः
रूक्षाग्निवर्णं दुःस्पर्शं कण्डूमत्परुषासितम्
asvedaṃ ca matsyaśalkasannibhaṃ kiṭimaṃ punaḥ
rūkṣāgnivarṇaṃ duḥsparśaṃ kaṇḍūmatparuṣāsitam
- 21
अन्ता रूक्षं बहिः स्निग्धमन्तर्घृष्टं रजः किरेत्
श्लक्ष्णस्पर्शं तनु स्निग्धं स्वच्छमस्वेदपुष्पवत्
antā rūkṣaṃ bahiḥ snigdhamantarghṛṣṭaṃ rajaḥ kiret
ślakṣṇasparśaṃ tanu snigdhaṃ svacchamasvedapuṣpavat
- 22
प्रायेण चोर्ध्वकार्श्यं च कुण्डैः कण्डूपरैश्चितम्
रक्तैरलंशुका पाणिपादे कुर्याद्विपादिका
prāyeṇa cordhvakārśyaṃ ca kuṇḍaiḥ kaṇḍūparaiścitam
raktairalaṃśukā pāṇipāde kuryādvipādikā
- 23
तीव्रार्तिं गाढकण्डूं च सरागपिडिकाचितम्
दीर्घप्रतानदूर्वावदतसीकुसुमच्छवि
tīvrārtiṃ gāḍhakaṇḍūṃ ca sarāgapiḍikācitam
dīrghapratānadūrvāvadatasīkusumacchavi
- 24
उच्छूनमण्डलो दद्रुः कण्डूमानिति कथ्यते
स्थूलमूलं सदाहार्ति रक्तस्रावं बहुव्रणम्
ucchūnamaṇḍalo dadruḥ kaṇḍūmāniti kathyate
sthūlamūlaṃ sadāhārti raktasrāvaṃ bahuvraṇam
- 25
सादहकक्लेदरुजं प्रायशः सर्वजन्म च
रक्ताक्तमण्डलं पाण्डु कण्डूदाहरुजान्वितम्
sādahakakledarujaṃ prāyaśaḥ sarvajanma ca
raktāktamaṇḍalaṃ pāṇḍu kaṇḍūdāharujānvitam
- 26
सोत्सेधमाचितं रक्तैः कञ्जपर्णमिवाम्बुभिः
पुण्डरीकं भवेत्तद्धि चितं स्फोटैः सितारुणैः
sotsedhamācitaṃ raktaiḥ kañjaparṇamivāmbubhiḥ
puṇḍarīkaṃ bhavettaddhi citaṃ sphoṭaiḥ sitāruṇaiḥ
- 27
विस्फोटपिटिका पामा कण्डूक्लेदरुजान्विताः
सूक्ष्मा श्यामारुणा रूक्षा प्रायः स्फिक्पाणिकूर्परे
visphoṭapiṭikā pāmā kaṇḍūkledarujānvitāḥ
sūkṣmā śyāmāruṇā rūkṣā prāyaḥ sphikpāṇikūrpare
- 28
सस्फोटसंस्पर्शसहं कण्डूरक्तातिदाहवत्
रक्तदलं चर्मदलं काकणं तीव्रदाहरुक्
sasphoṭasaṃsparśasahaṃ kaṇḍūraktātidāhavat
raktadalaṃ carmadalaṃ kākaṇaṃ tīvradāharuk
- 29
पूर्वरक्तं च कृष्णं च काकणं त्रिफलोपमम्
कृष्णलिङ्गैर्युतैः सर्वैः स्वस्वकारणतो भवेत्
pūrvaraktaṃ ca kṛṣṇaṃ ca kākaṇaṃ triphalopamam
kṛṣṇaliṅgairyutaiḥ sarvaiḥ svasvakāraṇato bhavet
- 30
दोषभेदाय विहितैरादिशेल्लिङ्गकर्मभिः
कुष्ठस्वदोषानुगतं सर्वदोषगतं त्यजेत्
doṣabhedāya vihitairādiśelliṅgakarmabhiḥ
kuṣṭhasvadoṣānugataṃ sarvadoṣagataṃ tyajet

