35 shlokas
- 1
सूत उवाच
दिवाकरस्तस्य महामहिम्नो महासुरस्योत्तमरत्नबीजम्
असृग्गृहीत्वा चरितुं प्रतस्थे निस्त्रिंशनीलेन नभःस्थलेन
sūta uvāca
divākarastasya mahāmahimno mahāsurasyottamaratnabījam
asṛggṛhītvā carituṃ pratasthe nistriṃśanīlena nabhaḥsthalena
- 2
जेत्रा सुराणां समरेष्वजस्रं वीर्यावलेपोद्धतमानसेन
लङ्काधिपेनार्धपथे समेत्य स्वर्भानुनेव प्रसभं निरुद्धः
jetrā surāṇāṃ samareṣvajasraṃ vīryāvalepoddhatamānasena
laṅkādhipenārdhapathe sametya svarbhānuneva prasabhaṃ niruddhaḥ
- 3
तत्सिंहलीचारुनितम्बबिम्बविक्षोभितागाधमहाह्रदायाम्
पूगद्रुमाबद्धतटद्वयायां मुमोच सूर्यः सरिदुत्तमायाम्
tatsiṃhalīcārunitambabimbavikṣobhitāgādhamahāhradāyām
pūgadrumābaddhataṭadvayāyāṃ mumoca sūryaḥ sariduttamāyām
- 4
ततः प्रभृति सा गङ्गा तुल्यपुण्यफलोदया
नाम्ना रावणगङ्गेति प्रथिमानमुपागता
tataḥ prabhṛti sā gaṅgā tulyapuṇyaphalodayā
nāmnā rāvaṇagaṅgeti prathimānamupāgatā
- 5
ततः प्रभृत्येव च शर्वरीषु कूलानि रत्नैर्निचितानि तस्याः
सुवर्णनाराचशतैरिवान्तर्बहिः प्रदीप्तैर्निशितानि भान्ति
tataḥ prabhṛtyeva ca śarvarīṣu kūlāni ratnairnicitāni tasyāḥ
suvarṇanārācaśatairivāntarbahiḥ pradīptairniśitāni bhānti
- 6
तस्यास्तटेपूज्ज्वचारुरागा भवन्ति तोयेषु च पद्मरागाः
सौगन्धिकोत्थाः कुरुविन्दजाश्च महागुणाः स्फाटिकसम्प्रसूताः
tasyāstaṭepūjjvacārurāgā bhavanti toyeṣu ca padmarāgāḥ
saugandhikotthāḥ kuruvindajāśca mahāguṇāḥ sphāṭikasamprasūtāḥ
- 7
भ्राजिष्णवो दाडिमबीजवर्णास्तथापरे किंशुकपुष्पभासः
bhrājiṣṇavo dāḍimabījavarṇāstathāpare kiṃśukapuṣpabhāsaḥ
- 8
खिन्दुरपद्मोत्पलकुङ्कुमानां लाक्षारसस्यापि समानवर्णः
सान्द्रे ऽपि रागे प्रभया स्वयैव भान्ति स्वलक्ष्याः स्फुटमध्यशोभाः
khindurapadmotpalakuṅkumānāṃ lākṣārasasyāpi samānavarṇaḥ
sāndre 'pi rāge prabhayā svayaiva bhānti svalakṣyāḥ sphuṭamadhyaśobhāḥ
- 9
भानोश्च भासामनुवेधयोगाम् आसाद्य रश्मिप्रकरेण दूरम्
पार्श्वानि सर्वाण्यनुरञ्जयन्ति गुणापपन्नाः स्फटिकप्रसूताः
bhānośca bhāsāmanuvedhayogām āsādya raśmiprakareṇa dūram
pārśvāni sarvāṇyanurañjayanti guṇāpapannāḥ sphaṭikaprasūtāḥ
- 10
कुसुम्भनीलव्यतिमिश्ररागप्रत्युग्ररक्ताब्जतुल्यभासः
तथापरे ऽरुष्करकण्टकारिपुष्पत्विषो हिङ्गुलवत्त्विषो ऽन्ये
kusumbhanīlavyatimiśrarāgapratyugraraktābjatulyabhāsaḥ
tathāpare 'ruṣkarakaṇṭakāripuṣpatviṣo hiṅgulavattviṣo 'nye
- 11
चकोरपुंस्कोकिलसारसानां नेत्रावभासश्च भवन्ति केचित्
अन्ये पुनः सन्ति च पुष्पितानां तुल्यत्विषा कोकनदोत्तमानाम्
cakorapuṃskokilasārasānāṃ netrāvabhāsaśca bhavanti kecit
anye punaḥ santi ca puṣpitānāṃ tulyatviṣā kokanadottamānām
- 12
प्रभावकाठिन्यगुरुत्वयोगैः प्रायः समानाः स्फटिकोद्भवानाम्
आनीलरक्तोत्पलचारुभासः सौगन्धिकोत्था मणयो भवन्ति
prabhāvakāṭhinyagurutvayogaiḥ prāyaḥ samānāḥ sphaṭikodbhavānām
ānīlaraktotpalacārubhāsaḥ saugandhikotthā maṇayo bhavanti
- 13
कामं तु रागः कुरुविन्दजेषु स नैव यादृक्स्फटिकोद्भवेषु
निरर्चिषो ऽन्तर्बहुला भवन्ति प्रभाववन्तो ऽपि नतैः समस्तैः
kāmaṃ tu rāgaḥ kuruvindajeṣu sa naiva yādṛksphaṭikodbhaveṣu
nirarciṣo 'ntarbahulā bhavanti prabhāvavanto 'pi nataiḥ samastaiḥ
- 14
ये तु रावणगङ्गायां जायन्ते कुरुविन्दकाः
पद्मरागघनं रागं बिभ्राणाः स्फटिकार्चिषः
ye tu rāvaṇagaṅgāyāṃ jāyante kuruvindakāḥ
padmarāgaghanaṃ rāgaṃ bibhrāṇāḥ sphaṭikārciṣaḥ
- 15
वर्णानुयायिनस्तेषाम् आन्ध्रदेशे तथापरे
न जायन्ते हि ये केचिन्मूल्यलेशमवाप्नुयुः
varṇānuyāyinasteṣām āndhradeśe tathāpare
na jāyante hi ye kecinmūlyaleśamavāpnuyuḥ
- 16
तथैव स्फाटिकोत्थानां देशे तुम्बुरुसंज्ञके
सधर्माणः प्रजायन्ते स्वल्पमूल्या हि ते स्मृताः
tathaiva sphāṭikotthānāṃ deśe tumburusaṃjñake
sadharmāṇaḥ prajāyante svalpamūlyā hi te smṛtāḥ
- 17
वर्णाधिक्यं गुरुत्वं च स्निग्धता समताच्छता
अर्चिष्मत्ता महत्ता च मणीनां गुणसंग्रहः
varṇādhikyaṃ gurutvaṃ ca snigdhatā samatācchatā
arciṣmattā mahattā ca maṇīnāṃ guṇasaṃgrahaḥ
- 18
ये कर्करच्छिद्रमलोपदिग्धाः प्रभाविमुक्ताः परुषा विवर्णाः
न ते प्रशस्ता मणयो भवन्ति समानतो जातिगुणैः समस्तैः
ye karkaracchidramalopadigdhāḥ prabhāvimuktāḥ paruṣā vivarṇāḥ
na te praśastā maṇayo bhavanti samānato jātiguṇaiḥ samastaiḥ
- 19
दोषोपसृष्टं मणिम् अप्रबोधाद्बिभर्ति यः कश्चन कंचिदेव
तं शोकचिन्तामयमृत्युवित्तनाशादयो दोषगणा भजन्ते
doṣopasṛṣṭaṃ maṇim aprabodhādbibharti yaḥ kaścana kaṃcideva
taṃ śokacintāmayamṛtyuvittanāśādayo doṣagaṇā bhajante
- 20
कामं चारुतराः पञ्च जातीना प्रतिरूपकाः
विजातयः प्रयत्नेन विद्वांस्तान् उपलक्षयेत्
kāmaṃ cārutarāḥ pañca jātīnā pratirūpakāḥ
vijātayaḥ prayatnena vidvāṃstān upalakṣayet
- 21
कलशपुरोद्भवसिंहलतुम्बुरुदेशोत्थमुक्तपाणीयाः
श्रीपूर्णकाश्च सदृशा विजातयः पद्मरागाणाम्
kalaśapurodbhavasiṃhalatumburudeśotthamuktapāṇīyāḥ
śrīpūrṇakāśca sadṛśā vijātayaḥ padmarāgāṇām
- 22
तुषोपसर्गात्कलशाभिधानम् आताम्रभावादपि तुम्बुरूत्थम्
कार्ष्ण्यात्तथा सिंहलदेशजातं मुक्ताभिधानं नभसः स्वभावात्
tuṣopasargātkalaśābhidhānam ātāmrabhāvādapi tumburūttham
kārṣṇyāttathā siṃhaladeśajātaṃ muktābhidhānaṃ nabhasaḥ svabhāvāt
- 23
श्रीपूर्णकं दीप्तिविनाकृतत्वाद्विजातिलिङ्गाश्रय एव भेदः
यस्ताम्रिकां पुष्यति पद्मरागो योगात्तुषाणामिव पूर्णमध्यः
śrīpūrṇakaṃ dīptivinākṛtatvādvijātiliṅgāśraya eva bhedaḥ
yastāmrikāṃ puṣyati padmarāgo yogāttuṣāṇāmiva pūrṇamadhyaḥ
- 24
स्नेहप्रदिग्धः प्रतिभाति यश्च यो वा प्रघृष्टः प्रजहाति दीप्तिम्
आक्रान्तमूर्धा च तथाङ्गुलिभ्यां यः कालिकां पार्श्वगतां बिभर्ति
snehapradigdhaḥ pratibhāti yaśca yo vā praghṛṣṭaḥ prajahāti dīptim
ākrāntamūrdhā ca tathāṅgulibhyāṃ yaḥ kālikāṃ pārśvagatāṃ bibharti
- 25
सम्प्राप्य चोत्क्षिप्य यथानुवृत्तिं बिभर्ति यः सर्वगुणानतीव
तुल्यप्रमाणस्य च तुल्यजातेर्यो वा गुरुत्वेन भवेत्तु तुल्यः
प्राप्यापि रत्नाकरजा स्वजातिं लक्षेद्गुरुत्वेन गुणेन विद्वान्
samprāpya cotkṣipya yathānuvṛttiṃ bibharti yaḥ sarvaguṇānatīva
tulyapramāṇasya ca tulyajāteryo vā gurutvena bhavettu tulyaḥ
prāpyāpi ratnākarajā svajātiṃ lakṣedgurutvena guṇena vidvān
- 26
अप्रणश्यति सन्देहे शाणे तु परिलेखयेत्
सुजातकसमुत्थेन लिखित्वापि परस्परम्
apraṇaśyati sandehe śāṇe tu parilekhayet
sujātakasamutthena likhitvāpi parasparam
- 27
वज्रं वा कुरुविन्दं वा विमुच्यानेन केनचित्
नाशक्यं लेखनं कर्तुं पद्मरागेन्द्रनीलयोः
vajraṃ vā kuruvindaṃ vā vimucyānena kenacit
nāśakyaṃ lekhanaṃ kartuṃ padmarāgendranīlayoḥ
- 28
जात्यस्य सर्वे ऽपि मणेर्न जातु विजातयः सन्ति समानवर्णाः
तथापि नानाकरणार्थमेव भेदप्रकारः परमः प्रदिष्टः
jātyasya sarve 'pi maṇerna jātu vijātayaḥ santi samānavarṇāḥ
tathāpi nānākaraṇārthameva bhedaprakāraḥ paramaḥ pradiṣṭaḥ
- 29
गुणोपपन्नेन सहावबद्धो मणिर्न धार्यो विगुणो हि जात्या
न कौस्तुभेनापि सहावबद्धं विद्वान्विजातिं बिभृयात्कदाचित्
guṇopapannena sahāvabaddho maṇirna dhāryo viguṇo hi jātyā
na kaustubhenāpi sahāvabaddhaṃ vidvānvijātiṃ bibhṛyātkadācit
- 30
चाण्डाल एको ऽपि यथा द्विजातीन्समेत्य भूरीनपि हन्त्ययत्नात्
अथो मणीन्भूरिगुणोपपन्नाञ्छक्नोति विप्लावयितुं विजात्यः
cāṇḍāla eko 'pi yathā dvijātīnsametya bhūrīnapi hantyayatnāt
atho maṇīnbhūriguṇopapannāñchaknoti viplāvayituṃ vijātyaḥ

