41 shlokas
- 1
इति प्रतिष्ठाप्रकरणं समाप्तम्
ब्रह्मोवाच
सर्गादिकृद्धरिश्चैव पूज्यः स्वायम्भुवादिभिः
विप्राद्यैः स्वेन धर्मेण तद्धर्मं व्यास वै शृणु
iti pratiṣṭhāprakaraṇaṃ samāptam
brahmovāca
sargādikṛddhariścaiva pūjyaḥ svāyambhuvādibhiḥ
viprādyaiḥ svena dharmeṇa taddharmaṃ vyāsa vai śṛṇu
- 2
यजनं याजनं दानं ब्राह्मणस्य प्रतिग्रहः
अध्यापनं चाध्ययनं षट्कर्माणि द्विजोत्तमे
yajanaṃ yājanaṃ dānaṃ brāhmaṇasya pratigrahaḥ
adhyāpanaṃ cādhyayanaṃ ṣaṭkarmāṇi dvijottame
- 3
दानमध्ययनं यज्ञो धर्मः क्षत्त्रियवैश्ययोः
दण्डस्तस्य कृषिर्वैश्यस्य शस्यते
dānamadhyayanaṃ yajño dharmaḥ kṣattriyavaiśyayoḥ
daṇḍastasya kṛṣirvaiśyasya śasyate
- 4
शुश्रूषैव द्विजातीनां शूद्राणां धर्मसाधनम्
कारुकर्म तथाजीवः पाकयज्ञो ऽपि धर्मतः
śuśrūṣaiva dvijātīnāṃ śūdrāṇāṃ dharmasādhanam
kārukarma tathājīvaḥ pākayajño 'pi dharmataḥ
- 5
भिक्षाचर्याथ शुश्रूषा गुरोः स्वाध्याय एव च
सन्ध्याकर्माग्निकार्यं च धर्मो ऽयं ब्रह्मचारिणः
bhikṣācaryātha śuśrūṣā guroḥ svādhyāya eva ca
sandhyākarmāgnikāryaṃ ca dharmo 'yaṃ brahmacāriṇaḥ
- 6
सर्वेषामाश्रमाणां च द्वैविध्यं तु चतुर्विधम्
ब्रह्मचार्युपकुर्वाणो नैष्ठिको ब्रह्मतत्परः
sarveṣāmāśramāṇāṃ ca dvaividhyaṃ tu caturvidham
brahmacāryupakurvāṇo naiṣṭhiko brahmatatparaḥ
- 7
यो ऽधीत्य विधिवद्वेदान्गृहस्थाश्रममाव्रजेत्
उपकुर्वाणको ज्ञेयो नैष्ठिको मरणान्तिकः
yo 'dhītya vidhivadvedāngṛhasthāśramamāvrajet
upakurvāṇako jñeyo naiṣṭhiko maraṇāntikaḥ
- 8
अग्नयो ऽतिथिशुश्रूषा यज्ञो दानं सुरार्चनम्
गृहस्थस्य समासेन धर्मो ऽयं द्विजसत्तम
agnayo 'tithiśuśrūṣā yajño dānaṃ surārcanam
gṛhasthasya samāsena dharmo 'yaṃ dvijasattama
- 9
उदासीनः साधकश्च गृहस्थो द्विविधो भवेत्
कुटुम्बभरणे युक्तः साधको ऽसौ गृही भवेत्
udāsīnaḥ sādhakaśca gṛhastho dvividho bhavet
kuṭumbabharaṇe yuktaḥ sādhako 'sau gṛhī bhavet
- 10
ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य त्यक्त्वा भार्याधनादिकम्
एकाकी यस्तु विचरेदुदासीनः स मौक्षिकः
ṛṇāni trīṇyapākṛtya tyaktvā bhāryādhanādikam
ekākī yastu vicaredudāsīnaḥ sa maukṣikaḥ
- 11
भूमौ मूलफलाशित्वं स्वाध्यायस्तप एव च
संविभागो यथान्यायं धर्मो ऽयं वनवासिनः
bhūmau mūlaphalāśitvaṃ svādhyāyastapa eva ca
saṃvibhāgo yathānyāyaṃ dharmo 'yaṃ vanavāsinaḥ
- 12
तपस्तप्यति यो ऽरण्ये यजेद्देवाञ्जुहोति च
स्वाध्याये चैव निरतो वनस्थस्तापसोत्तमः
tapastapyati yo 'raṇye yajeddevāñjuhoti ca
svādhyāye caiva nirato vanasthastāpasottamaḥ
- 13
तपसा कर्शितो ऽत्यर्थं यस्तु ध्यानपरो भवेत्
संन्यासी स हि विज्ञेयो वानप्रस्थाश्रमे स्थितः
tapasā karśito 'tyarthaṃ yastu dhyānaparo bhavet
saṃnyāsī sa hi vijñeyo vānaprasthāśrame sthitaḥ
- 14
योगाभ्यासरतो नित्यमारुरुक्षुर्जितेन्द्रियः
ज्ञानाय वर्तते भिक्षुः प्रोच्यते पारमेष्ठिकः
yogābhyāsarato nityamārurukṣurjitendriyaḥ
jñānāya vartate bhikṣuḥ procyate pārameṣṭhikaḥ
- 15
यस्त्वात्मरतिरेव स्यान्नित्यतृप्तो महामुनिः
सम्यक्च दमसम्पन्नः स योगी भिक्षुरुच्यते
yastvātmaratireva syānnityatṛpto mahāmuniḥ
samyakca damasampannaḥ sa yogī bhikṣurucyate
- 16
भैक्ष्यं श्रुतं च मौनित्वं तपो ध्यानं विशेषतः
सम्यक्च ज्ञानवैराग्यं धर्मो ऽयं भिक्षुके मतः
bhaikṣyaṃ śrutaṃ ca maunitvaṃ tapo dhyānaṃ viśeṣataḥ
samyakca jñānavairāgyaṃ dharmo 'yaṃ bhikṣuke mataḥ
- 17
ज्ञानसंन्यासिनः केचिद्वेदसंन्यासिनो ऽपरे
कर्मसंन्यासिनः केचित्त्रिविधः पारमेष्ठिकः
jñānasaṃnyāsinaḥ kecidvedasaṃnyāsino 'pare
karmasaṃnyāsinaḥ kecittrividhaḥ pārameṣṭhikaḥ
- 18
योगी च त्रिविधो ज्ञेयो भौतिकः क्षत्र एवच
तृतीयो ऽन्त्याश्रमी प्रोक्तो योगमूर्तिं समास्थितः
yogī ca trividho jñeyo bhautikaḥ kṣatra evaca
tṛtīyo 'ntyāśramī prokto yogamūrtiṃ samāsthitaḥ
- 19
प्रथमा भावना पूर्वे मोक्षे त्वक्षरभावना
तृतीये चान्तिमा प्रोक्ता भावना पारमेश्वरी
prathamā bhāvanā pūrve mokṣe tvakṣarabhāvanā
tṛtīye cāntimā proktā bhāvanā pārameśvarī
- 20
धर्मात्संजायते मोक्षो ह्यर्थात्कामो ऽभिजायते
प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च द्विविधं कर्म वैदिकम्
dharmātsaṃjāyate mokṣo hyarthātkāmo 'bhijāyate
pravṛttiśca nivṛttiśca dvividhaṃ karma vaidikam
- 21
ज्ञानं पूर्वं निवृत्तं स्यात्प्रवृत्तं चाग्निदेवकृत्
क्षमा दमो दया दानमलोभाभ्यास एव च
jñānaṃ pūrvaṃ nivṛttaṃ syātpravṛttaṃ cāgnidevakṛt
kṣamā damo dayā dānamalobhābhyāsa eva ca
- 22
आर्जवं चानसूया च तीर्थानुसरणं तथा
सत्यं संतोष आस्तिक्यं तथा चेन्द्रियनिग्रहः
ārjavaṃ cānasūyā ca tīrthānusaraṇaṃ tathā
satyaṃ saṃtoṣa āstikyaṃ tathā cendriyanigrahaḥ
- 23
देवताभ्यर्चनं पूजा ब्राह्मणानां विशेषतः
अहिंसा प्रियवादित्वम् अपैशुन्यम् अरूक्षता
devatābhyarcanaṃ pūjā brāhmaṇānāṃ viśeṣataḥ
ahiṃsā priyavāditvam apaiśunyam arūkṣatā
- 24
एते आश्रमिका धर्माश्चतुर्वर्ण्यं ब्रवीम्यतः
प्राजापत्यं ब्राह्मणानां स्मृतं स्थानं क्रियावताम्
ete āśramikā dharmāścaturvarṇyaṃ bravīmyataḥ
prājāpatyaṃ brāhmaṇānāṃ smṛtaṃ sthānaṃ kriyāvatām
- 25
स्थानमैन्द्रं क्षत्त्रियाणां संग्रामेष्वपलायिनाम्
वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वधर्मम् अनुवर्तताम्
sthānamaindraṃ kṣattriyāṇāṃ saṃgrāmeṣvapalāyinām
vaiśyānāṃ mārutaṃ sthānaṃ svadharmam anuvartatām
- 26
गान्धर्वं शूद्रजातीनां परिचारे च वर्तताम्
अष्टाशीतिसहस्राणाम् ऋषीणाम् ऊर्ध्वरेतसाम्
gāndharvaṃ śūdrajātīnāṃ paricāre ca vartatām
aṣṭāśītisahasrāṇām ṛṣīṇām ūrdhvaretasām
- 27
स्मृतं तेषां तु यत्स्थानं तदेव वनवासिनाम्
सप्तर्षीणां तु यत्स्थानं स्थानं तद्वै वनौकसाम्
smṛtaṃ teṣāṃ tu yatsthānaṃ tadeva vanavāsinām
saptarṣīṇāṃ tu yatsthānaṃ sthānaṃ tadvai vanaukasām
- 28
यतीनां यतचित्तानां न्यासिनामूर्ध्वरेतसाम्
आनन्दं ब्रह्म तत्स्थानं यस्मान्नावर्तते मुनिः
yatīnāṃ yatacittānāṃ nyāsināmūrdhvaretasām
ānandaṃ brahma tatsthānaṃ yasmānnāvartate muniḥ
- 29
योगिनाममृतस्थानं व्योमाख्यं परमाक्षरम्
आनन्दमैश्वरं यस्मान्मुक्तो नावर्तते नरः
yogināmamṛtasthānaṃ vyomākhyaṃ paramākṣaram
ānandamaiśvaraṃ yasmānmukto nāvartate naraḥ
- 30
मुक्तिर् अष्टाङ्गविज्ञानात्संक्षेपात्तद्वदे शृणु
यमाः पञ्च त्वहिंसाद्या अहिंसा प्राण्यहिंसनम्
muktir aṣṭāṅgavijñānātsaṃkṣepāttadvade śṛṇu
yamāḥ pañca tvahiṃsādyā ahiṃsā prāṇyahiṃsanam

