60 shlokas
- 1
धन्वन्तरिरुवाच
अथार्शसां निदानं च व्याख्यास्यामि च सुश्रुत
सर्वदा प्राणिनां मांसे कीलकाः प्रभवन्ति ये
dhanvantariruvāca
athārśasāṃ nidānaṃ ca vyākhyāsyāmi ca suśruta
sarvadā prāṇināṃ māṃse kīlakāḥ prabhavanti ye
- 2
अर्शांसि तस्मादुच्यन्ते गुदमार्गनिरोधनात्
दोषस्त्वङ्मांसमेदांसि संदूष्य विविधाकृतीन्
arśāṃsi tasmāducyante gudamārganirodhanāt
doṣastvaṅmāṃsamedāṃsi saṃdūṣya vividhākṛtīn
- 3
मांसांकुरान् अपानादौ कुर्वन्त्यर्शांसि ताञ्जगुः
सहजन्मान्तरोत्थेन भेदो द्वेधा समासतः
māṃsāṃkurān apānādau kurvantyarśāṃsi tāñjaguḥ
sahajanmāntarotthena bhedo dvedhā samāsataḥ
- 4
शुष्काग्रावाविभेदाश्च गुदस्थानानुसंश्रयाः
अर्धपञ्चाङ्गुलिस्तस्मिंस्तिस्रो ऽध्यर्धाङ्गुलिस्थिताः
śuṣkāgrāvāvibhedāśca gudasthānānusaṃśrayāḥ
ardhapañcāṅgulistasmiṃstisro 'dhyardhāṅgulisthitāḥ
- 5
बाल्यप्रवाहिणी तासामन्त्रमध्ये विसर्जिनी
बाह्यासंवरणे तस्या गुदादौ बहिरङ्गुले
bālyapravāhiṇī tāsāmantramadhye visarjinī
bāhyāsaṃvaraṇe tasyā gudādau bahiraṅgule
- 6
सार्धाङ्गुलप्रमाणेन रोमाण्यत्र ततः परम्
तत्र हेतुः सहोत्थानां बाल्ये बीजोपतप्तता
sārdhāṅgulapramāṇena romāṇyatra tataḥ param
tatra hetuḥ sahotthānāṃ bālye bījopataptatā
- 7
अर्शसां बीजसृष्टिस्तु मातापित्रपचारतः
देवतानां प्रकोपे हि संनिपातस्य चान्यतः
arśasāṃ bījasṛṣṭistu mātāpitrapacārataḥ
devatānāṃ prakope hi saṃnipātasya cānyataḥ
- 8
असाध्या एवमाख्याताः सर्वे रोगाः कुलोद्भवाः
सहजानि विशेषेण रूक्षदुर्दर्शनानि तु
asādhyā evamākhyātāḥ sarve rogāḥ kulodbhavāḥ
sahajāni viśeṣeṇa rūkṣadurdarśanāni tu
- 9
अन्तर्मुखानि पाण्डूनि दारुणोपद्रवाणि च
योज्यानि च पृथग्दोषसंसर्गनिचयात्स्वतः
antarmukhāni pāṇḍūni dāruṇopadravāṇi ca
yojyāni ca pṛthagdoṣasaṃsarganicayātsvataḥ
- 10
शुष्काणि वातश्लेष्मभ्यामार्द्राणि त्वस्य पित्ततः
दोषप्रकोपहेतुस्तु प्रागुक्ते वस्त्रसादिनि
śuṣkāṇi vātaśleṣmabhyāmārdrāṇi tvasya pittataḥ
doṣaprakopahetustu prāgukte vastrasādini
- 11
अग्नौ मले ऽतिनिचिते पुनश्चायं व्यवायतः
पानसंक्षोभविषमकठिनक्षुद्रकाशनात्
agnau male 'tinicite punaścāyaṃ vyavāyataḥ
pānasaṃkṣobhaviṣamakaṭhinakṣudrakāśanāt
- 12
बस्तिनेत्रगलौष्ठोत्थतलभेदादिघट्टनात्
भृशशीताम्बुसंस्पर्शप्रततातिप्रवाहणात्
bastinetragalauṣṭhotthatalabhedādighaṭṭanāt
bhṛśaśītāmbusaṃsparśapratatātipravāhaṇāt
- 13
गतमूत्रशकृद्वेगधारणात्तदुदीरणात्
जुगुप्सातीसारमेव ग्रहणी सो ऽप्युपद्रवः
gatamūtraśakṛdvegadhāraṇāttadudīraṇāt
jugupsātīsārameva grahaṇī so 'pyupadravaḥ
- 14
कर्षणाद्विषमादेश्च चेष्टाभ्यो योषितां पुनः
आमगर्भप्रपतनाद्गर्भवृद्धिप्रपीडनात्
karṣaṇādviṣamādeśca ceṣṭābhyo yoṣitāṃ punaḥ
āmagarbhaprapatanādgarbhavṛddhiprapīḍanāt
- 15
ईदृशैश्चापरैर्वायुरपानः कुपितो मले
पायोर्वलीषु सद्रवृत्तिभास्वन्निःपूर्णमूर्तिषु
īdṛśaiścāparairvāyurapānaḥ kupito male
pāyorvalīṣu sadravṛttibhāsvanniḥpūrṇamūrtiṣu
- 16
जायन्ते ऽर्शांसि तु तत्पूर्वं लक्षणं वह्निमन्दता
विष्टम्भः सास्थिसदनं पिण्डिकोद्वेष्टनं भ्रमः
jāyante 'rśāṃsi tu tatpūrvaṃ lakṣaṇaṃ vahnimandatā
viṣṭambhaḥ sāsthisadanaṃ piṇḍikodveṣṭanaṃ bhramaḥ
- 17
सान्द्रोत्थो नेत्रयोः शोथः शकृद्भवेदो ऽथवा ग्रहः
मारुतः पुरतो मूढः प्रायो नाभेरधश्चरन्
sāndrottho netrayoḥ śothaḥ śakṛdbhavedo 'thavā grahaḥ
mārutaḥ purato mūḍhaḥ prāyo nābheradhaścaran
- 18
सरक्तः परिकृन्तंश्च कृच्छ्राद् आकुञ्चति श्वसन्
अन्त्रकूजनमाटोपः क्षारितोद्गारभूरिता
saraktaḥ parikṛntaṃśca kṛcchrād ākuñcati śvasan
antrakūjanamāṭopaḥ kṣāritodgārabhūritā
- 19
प्रभूतमूत्रमल्पा विडश्रद्धा धूम्रकोष्ठकः
शिरःपृष्ठोरसां शूलमालस्यं भिन्नवर्चसम्
prabhūtamūtramalpā viḍaśraddhā dhūmrakoṣṭhakaḥ
śiraḥpṛṣṭhorasāṃ śūlamālasyaṃ bhinnavarcasam
- 20
इन्द्रियार्थेषु लौल्यं च क्रोधो दुःखोपचारतः
आशङ्का ग्रहणी शोथः पाण्डुगुल्मोदरेषु च
indriyārtheṣu laulyaṃ ca krodho duḥkhopacārataḥ
āśaṅkā grahaṇī śothaḥ pāṇḍugulmodareṣu ca
- 21
एतान्येव विवर्धन्ते जातेष्वहतनामसु
निवर्तमानो मानो हि तैरधोमार्गरोधतः
etānyeva vivardhante jāteṣvahatanāmasu
nivartamāno māno hi tairadhomārgarodhataḥ
- 22
क्षोभयेदनिलानन्यान्सर्वेन्द्रियशरीरगान्
तथा मूत्रशकृत्पित्तकफान्वायुश्च शोषयन्
kṣobhayedanilānanyānsarvendriyaśarīragān
tathā mūtraśakṛtpittakaphānvāyuśca śoṣayan
- 23
मुष्णात्यग्निं ततः सर्वे भवन्ति प्रायशो ऽर्शसः
कृशो भृशं हतोत्साहो दीनः क्षामो ऽथ निष्प्रभः
muṣṇātyagniṃ tataḥ sarve bhavanti prāyaśo 'rśasaḥ
kṛśo bhṛśaṃ hatotsāho dīnaḥ kṣāmo 'tha niṣprabhaḥ
- 24
असारो विगतच्छायो जन्तुदग्ध इव द्रुमः
कृच्छ्रैरुग्रद्रवैर्ग्रस्तो यक्ष्मोक्तैर्मर्मपीडनैः
asāro vigatacchāyo jantudagdha iva drumaḥ
kṛcchrairugradravairgrasto yakṣmoktairmarmapīḍanaiḥ
- 25
तथा काशपिपासास्यवैरस्यश्वासपीनसैः
क्लमाङ्गभङ्गवमथुक्षवथुश्वयथुज्वरैः
tathā kāśapipāsāsyavairasyaśvāsapīnasaiḥ
klamāṅgabhaṅgavamathukṣavathuśvayathujvaraiḥ
- 26
क्लैब्यबाधिर्यस्तैमित्यशर्करापरिपीडितः
क्षामो भिन्नस्वरो ध्यायन्मुहुः ष्ठीवन्नरोचकी
klaibyabādhiryastaimityaśarkarāparipīḍitaḥ
kṣāmo bhinnasvaro dhyāyanmuhuḥ ṣṭhīvannarocakī
- 27
सर्वपर्वास्थिहृन्नाभीपायुवङ्क्षणशूलवान्
गुदेन स्रवता पित्तं बलाकोदरसन्निभम्
sarvaparvāsthihṛnnābhīpāyuvaṅkṣaṇaśūlavān
gudena sravatā pittaṃ balākodarasannibham
- 28
विशुष्कं चैव मुक्ताग्रं पक्वामं चान्तरान्तरम्
पाण्डुपित्तं हरिद्राक्तं पिच्छिलं चोपवेश्यते
viśuṣkaṃ caiva muktāgraṃ pakvāmaṃ cāntarāntaram
pāṇḍupittaṃ haridrāktaṃ picchilaṃ copaveśyate
- 29
गुदाङ्कुरा बह्वनिलाः शुष्काश्चिमचिमान्विताः
पीनाङ्गारारुणाः स्तब्धा विषमाः परुषाकराः
gudāṅkurā bahvanilāḥ śuṣkāścimacimānvitāḥ
pīnāṅgārāruṇāḥ stabdhā viṣamāḥ paruṣākarāḥ
- 30
मिथो विसदृशवक्रास्तीक्ष्णा विस्फुटिताननाः
शिम्बीखर्जूरकर्कन्धूकार्पासफलसन्निभाः
mitho visadṛśavakrāstīkṣṇā visphuṭitānanāḥ
śimbīkharjūrakarkandhūkārpāsaphalasannibhāḥ

