18 shlokas
- 1
धन्वन्तरिरुवाच
अथातो रक्तपित्तस्य निदानं प्रवदाम्यहम्
भृशोष्णतिक्तकट्वम्ललवणादिविदाहिभिः
dhanvantariruvāca
athāto raktapittasya nidānaṃ pravadāmyaham
bhṛśoṣṇatiktakaṭvamlalavaṇādividāhibhiḥ
- 2
कोद्रवोद्दालकैश्चान्यैस्तदुक्तैर् अतिसेवितैः
कुपितं पैत्तिकैः पित्तं द्रवं रक्तं च मूर्छति
kodravoddālakaiścānyaistaduktair atisevitaiḥ
kupitaṃ paittikaiḥ pittaṃ dravaṃ raktaṃ ca mūrchati
- 3
तैर्मिथस्तुल्यरूपत्वमागम्य व्याप्नुवंस्तनुम्
पित्तरक्तस्य विकृतेः संसर्गाद्दषणादपि
tairmithastulyarūpatvamāgamya vyāpnuvaṃstanum
pittaraktasya vikṛteḥ saṃsargāddaṣaṇādapi
- 4
गन्धवर्णानुवृत्तेषु रक्तेन व्यपदिश्यते
प्रभवत्यसृजः स्थानात्प्लीहतो यकृतश्च सः
gandhavarṇānuvṛtteṣu raktena vyapadiśyate
prabhavatyasṛjaḥ sthānātplīhato yakṛtaśca saḥ
- 5
शिरोगुरुत्वमरुचिः शीतेच्छा धूमको ऽम्लकः
छर्दितश्छर्दिबैभत्स्यं कासः श्वासो भ्रमः क्लमः
śirogurutvamaruciḥ śītecchā dhūmako 'mlakaḥ
charditaśchardibaibhatsyaṃ kāsaḥ śvāso bhramaḥ klamaḥ
- 6
लोहितो न हितो मत्स्यगन्धास्यात्वं च विज्वरे
रक्तहारिद्रहरितवर्णता नयनादिषु
lohito na hito matsyagandhāsyātvaṃ ca vijvare
raktahāridraharitavarṇatā nayanādiṣu
- 7
नीललोहितपीतानां वर्णानामविवेचनम्
स्वप्ने इन्मादधर्मित्वं भवत्यस्मिन्भविष्यति
nīlalohitapītānāṃ varṇānāmavivecanam
svapne inmādadharmitvaṃ bhavatyasminbhaviṣyati
- 8
ऊर्ध्वं नासाक्षिकर्णास्यैर्मेढ्रयोनिगुदैरधः
कुपितं रोमकूपैश्च समस्तैस्तत्प्रवर्तते
ūrdhvaṃ nāsākṣikarṇāsyairmeḍhrayonigudairadhaḥ
kupitaṃ romakūpaiśca samastaistatpravartate
- 9
ऊर्ध्वं साध्यं कफाद्यस्मात्तद्विरेचनसाधितम्
बह्वौषधानि पित्तस्य विरेको हि वरौषधम्
ūrdhvaṃ sādhyaṃ kaphādyasmāttadvirecanasādhitam
bahvauṣadhāni pittasya vireko hi varauṣadham
- 10
अनुबन्धी कफो यत्र तत्र तस्यापि शुद्धिकृत्
कषायाः स्वादवो यस्य विशुद्धौ श्लेष्मला हिताः
anubandhī kapho yatra tatra tasyāpi śuddhikṛt
kaṣāyāḥ svādavo yasya viśuddhau śleṣmalā hitāḥ
- 11
कटुतिक्तकषाया वा ये निसर्गात्कफावहाः
अधो याप्यं च नायुष्मांस्तत्प्रच्छर्दनसाधकम्
kaṭutiktakaṣāyā vā ye nisargātkaphāvahāḥ
adho yāpyaṃ ca nāyuṣmāṃstatpracchardanasādhakam
- 12
अल्पौषधं च पित्तस्य वमनं नावमौषधम्
अनुबन्धि बलं यस्य शान्तपित्तनरस्य च
alpauṣadhaṃ ca pittasya vamanaṃ nāvamauṣadham
anubandhi balaṃ yasya śāntapittanarasya ca
- 13
कषायश्च हितस्तस्य मधुरा एव केवलम्
कफमारुतसंस्पृष्टम् असाध्यम् उपनामनम्
kaṣāyaśca hitastasya madhurā eva kevalam
kaphamārutasaṃspṛṣṭam asādhyam upanāmanam
- 14
असह्यं प्रतिलोमत्वादसाध्यादौषधस्य च
न हि संशोधनं किंचिदस्य च प्रतिलोमिनः
asahyaṃ pratilomatvādasādhyādauṣadhasya ca
na hi saṃśodhanaṃ kiṃcidasya ca pratilominaḥ
- 15
शोधनं प्रतिलोमं च रक्तपित्ते ऽभिसर्जितम्
एवमेवोपशमनं संशोधनमिहेष्यते
śodhanaṃ pratilomaṃ ca raktapitte 'bhisarjitam
evamevopaśamanaṃ saṃśodhanamiheṣyate
- 16
संसृष्टेषु हि दोषेषु सर्वथा छर्दनं हितम्
तत्र दोषो ऽत्र गमनं शिवास्त्र इव लक्ष्यते
saṃsṛṣṭeṣu hi doṣeṣu sarvathā chardanaṃ hitam
tatra doṣo 'tra gamanaṃ śivāstra iva lakṣyate
- 17
उपद्रवाश्च विकृतिं फलतस्तेषु साधितम्
upadravāśca vikṛtiṃ phalatasteṣu sādhitam
- 18
इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे रक्तपित्तनिदानं नामाष्टचत्वारिंशदुत्तरशततमो ऽध्यायः
iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe raktapittanidānaṃ nāmāṣṭacatvāriṃśaduttaraśatatamo 'dhyāyaḥ

