20 shlokas
- 1
सूत उवाच
तत्रैव सिंहलवधूकरपल्लवाग्रव्यालूनबाललवलीकुसुमप्रवाले
देशे पपात दितिजस्य नितान्तकान्तं प्रोत्फुल्लनीरजसमद्युति नेत्रयुग्मम्
sūta uvāca
tatraiva siṃhalavadhūkarapallavāgravyālūnabālalavalīkusumapravāle
deśe papāta ditijasya nitāntakāntaṃ protphullanīrajasamadyuti netrayugmam
- 2
तत्प्रत्ययाद् उभयशोभनवीचिभासा विस्तारिणी जलनिधेर् उपकच्छभूमिः
प्रोद्भिन्नकेतकवनप्रतिबद्धलेखासान्द्रेन्द्रनीलमणिरत्नवती विभाति
tatpratyayād ubhayaśobhanavīcibhāsā vistāriṇī jalanidher upakacchabhūmiḥ
prodbhinnaketakavanapratibaddhalekhāsāndrendranīlamaṇiratnavatī vibhāti
- 3
तत्रासिताब्जहलभृद्वसनासिभृङ्गशार्ङ्गायुधाङ्गहरकण्ठकषायपुष्पैः
शुष्केतरैश्च कुसुमैर्गिरिकर्णिकायास्तस्माद्भवन्ति मणयः सदृशावभासः
tatrāsitābjahalabhṛdvasanāsibhṛṅgaśārṅgāyudhāṅgaharakaṇṭhakaṣāyapuṣpaiḥ
śuṣketaraiśca kusumairgirikarṇikāyāstasmādbhavanti maṇayaḥ sadṛśāvabhāsaḥ
- 4
अन्ये प्रसन्नपयसः पयसां निधातुरम्बुत्विषः शिखिगणप्रतिमास्तथान्ये
नीलीरसप्रभवबुद्बुदभाश्च केचित्केचित्तथा समदकोकिलकण्ठभासः
anye prasannapayasaḥ payasāṃ nidhāturambutviṣaḥ śikhigaṇapratimāstathānye
nīlīrasaprabhavabudbudabhāśca kecitkecittathā samadakokilakaṇṭhabhāsaḥ
- 5
एकप्रकारा विस्पष्टवर्णशोभावभासिनः
जायन्ते मणयस्तस्मिन् इन्द्रनीला महागुणाः
ekaprakārā vispaṣṭavarṇaśobhāvabhāsinaḥ
jāyante maṇayastasmin indranīlā mahāguṇāḥ
- 6
मृत्पाषाणशिलारन्ध्रकर्करात्राससंयुताः
अभ्रिकापटलछायावर्णदोषैश्च दूषिताः
mṛtpāṣāṇaśilārandhrakarkarātrāsasaṃyutāḥ
abhrikāpaṭalachāyāvarṇadoṣaiśca dūṣitāḥ
- 7
तत एव हि जायन्ते मणयस्तत्र भूरयः
सास्त्रसंबोधितधियस्तान्प्रशंसन्ति सूरयः
tata eva hi jāyante maṇayastatra bhūrayaḥ
sāstrasaṃbodhitadhiyastānpraśaṃsanti sūrayaḥ
- 8
धार्यमाणस्य ये दृष्टाः पद्मरागमणेर्गुणाः
धारणादिन्द्रनीलस्य तानेवाप्नोति मानवः
dhāryamāṇasya ye dṛṣṭāḥ padmarāgamaṇerguṇāḥ
dhāraṇādindranīlasya tānevāpnoti mānavaḥ
- 9
यथा च पद्मरागाणां जातकत्रितयं भवेत्
इन्द्रनीलेष्वपि तथा द्रष्टव्यमविशेषतः
yathā ca padmarāgāṇāṃ jātakatritayaṃ bhavet
indranīleṣvapi tathā draṣṭavyamaviśeṣataḥ
- 10
परीक्षाप्रत्ययैर्यैश्च पद्मरागः परीक्ष्यते
त एव प्रत्यया दृष्टा इन्द्रनीलमणेरपि
parīkṣāpratyayairyaiśca padmarāgaḥ parīkṣyate
ta eva pratyayā dṛṣṭā indranīlamaṇerapi
- 11
यावन्तं च क्रमेदग्निं पद्मरागोपयोगतः
इन्द्रनीलमणिस्तस्मात्क्रमेत सुमहत्तरम्
yāvantaṃ ca kramedagniṃ padmarāgopayogataḥ
indranīlamaṇistasmātkrameta sumahattaram
- 12
तथापि न परीक्षार्थं गुणानाम् अभिवृद्धये
मणिरग्नौ समाधेयः कथञ्चिदपि कश्चन
tathāpi na parīkṣārthaṃ guṇānām abhivṛddhaye
maṇiragnau samādheyaḥ kathañcidapi kaścana
- 13
अग्निमात्रापरिज्ञाने दाहदोषैश्च दूषितः
सो ऽनर्थाय भवेद्भर्तुः कर्तुः कारयितुस्तथा
agnimātrāparijñāne dāhadoṣaiśca dūṣitaḥ
so 'narthāya bhavedbhartuḥ kartuḥ kārayitustathā
- 14
काचोत्पलकरवीरस्फटिकाद्या इह बुधैः सवैदूर्याः
कथिता विजातय इमे सदृशा मणिनेन्द्रनीलेन
kācotpalakaravīrasphaṭikādyā iha budhaiḥ savaidūryāḥ
kathitā vijātaya ime sadṛśā maṇinendranīlena
- 15
गुरुभावकठिनभावाव् एतेषां नित्यमेव विज्ञेयौ
काचाद्यथावद् उत्तरविवर्धमानौ विशेषेण
gurubhāvakaṭhinabhāvāv eteṣāṃ nityameva vijñeyau
kācādyathāvad uttaravivardhamānau viśeṣeṇa
- 16
इन्द्रनीलो यथा कश्चिद्बिभर्त्याताम्रवर्णताम्
रक्षणयौ तथा ताम्रौ करवीरोत्पलावुभौ
indranīlo yathā kaścidbibhartyātāmravarṇatām
rakṣaṇayau tathā tāmrau karavīrotpalāvubhau
- 17
यस्य मध्यगता भाति नीलस्येन्द्रायुधप्रभा
तमिन्द्रनीलमित्याहुर्महार्हं भुवि दुर्लभम्
yasya madhyagatā bhāti nīlasyendrāyudhaprabhā
tamindranīlamityāhurmahārhaṃ bhuvi durlabham
- 18
यस्य वर्णस्य भूयस्त्वात्क्षीरे शतगुणे स्थितः
नीलतां तन्नयेत्सर्वं महानीलः स उच्यते
yasya varṇasya bhūyastvātkṣīre śataguṇe sthitaḥ
nīlatāṃ tannayetsarvaṃ mahānīlaḥ sa ucyate
- 19
यत्पद्मरागस्य महागुणस्य मूल्यं भवेन्माषसमुन्मितस्य
तदिन्द्रनीलस्य महागुणस्य सुवर्णसंख्यातुलितस्य मूल्यम्
yatpadmarāgasya mahāguṇasya mūlyaṃ bhavenmāṣasamunmitasya
tadindranīlasya mahāguṇasya suvarṇasaṃkhyātulitasya mūlyam
- 20
इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे इन्द्रनीलपरीक्षणं नाम द्विसप्ततितमो ऽध्यायः
iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe indranīlaparīkṣaṇaṃ nāma dvisaptatitamo 'dhyāyaḥ

