62 shlokas
- 1
धन्वन्तरिर् उवाच
वातरक्तनिदानं ते वक्ष्ये सुश्रुत तच्छृणु
विरुद्धाध्यशनक्रोधदिवास्वप्नप्रजागरैः
dhanvantarir uvāca
vātaraktanidānaṃ te vakṣye suśruta tacchṛṇu
viruddhādhyaśanakrodhadivāsvapnaprajāgaraiḥ
- 2
प्रायशः सुकुमाराणां मिथ्याहारविहारिणाम्
स्थूलानां सुखिनां चापि कुप्यते वातशोणितम्
prāyaśaḥ sukumārāṇāṃ mithyāhāravihāriṇām
sthūlānāṃ sukhināṃ cāpi kupyate vātaśoṇitam
- 3
अग्निघातादशुद्धेश्च नृणामसृजि दूषिते
वातलैः शीतलैर्वायुर्वृद्धः क्रुद्धो विमार्गगः
agnighātādaśuddheśca nṛṇāmasṛji dūṣite
vātalaiḥ śītalairvāyurvṛddhaḥ kruddho vimārgagaḥ
- 4
तादृशैवासृजा रुद्धः प्राक्तदैव प्रदूषयेत्
तथा वातो गुदे पीडां बलासं वातशोणितम्
tādṛśaivāsṛjā ruddhaḥ prāktadaiva pradūṣayet
tathā vāto gude pīḍāṃ balāsaṃ vātaśoṇitam
- 5
संस्तभ्य जनयेत्पूर्वं पश्चात्सर्वत्र धावति
विशेषाद्वमनाद्यैश्च प्रलम्बस्तस्य लक्षणम्
saṃstabhya janayetpūrvaṃ paścātsarvatra dhāvati
viśeṣādvamanādyaiśca pralambastasya lakṣaṇam
- 6
भविष्यतः कुष्ठसमं तथा साम्बुदसंज्ञकम्
जानुजङ्घोरुकट्यंसहस्तपादाङ्गसन्धिषु
bhaviṣyataḥ kuṣṭhasamaṃ tathā sāmbudasaṃjñakam
jānujaṅghorukaṭyaṃsahastapādāṅgasandhiṣu
- 7
कण्डूस्फुरणनिस्तोदभेदगौरवसुप्तताः
भूत्वा भूत्वा प्रशाम्यन्ति मुहुराविर्भवन्ति च
kaṇḍūsphuraṇanistodabhedagauravasuptatāḥ
bhūtvā bhūtvā praśāmyanti muhurāvirbhavanti ca
- 8
पादयोर्मूलमास्थाय कदाचिद्धस्तयोरपि
आखोरिव बिलं क्रुद्धः कृत्स्नं देहं विधावति
pādayormūlamāsthāya kadāciddhastayorapi
ākhoriva bilaṃ kruddhaḥ kṛtsnaṃ dehaṃ vidhāvati
- 9
त्वङ्मांसाश्रयमत्तानं तत्पूर्वं जायते ततः
कालान्तरेण गम्भीरं सर्वधातूनभिद्रवेत्
tvaṅmāṃsāśrayamattānaṃ tatpūrvaṃ jāyate tataḥ
kālāntareṇa gambhīraṃ sarvadhātūnabhidravet
- 10
कट्यादिसंयतस्थाने त्वक्ताम्रश्यावलोहिताः
श्वयथुर्ग्रथितः पाकः स वायुश्चास्थिमज्जसु
kaṭyādisaṃyatasthāne tvaktāmraśyāvalohitāḥ
śvayathurgrathitaḥ pākaḥ sa vāyuścāsthimajjasu
- 11
छिन्दन्निव चरत्यन्तश्चकीकुर्वंश्च वेगवान्
करोति खञ्जं पङ्गुं वा शरीरं सर्वतश्चरन्
chindanniva caratyantaścakīkurvaṃśca vegavān
karoti khañjaṃ paṅguṃ vā śarīraṃ sarvataścaran
- 12
वाताधिके ऽधिकं तत्र शूलस्फुरणभञ्जनम्
शोथस्य रौक्ष्यं कृष्णत्वं श्यावता वृद्धिहानयः
vātādhike 'dhikaṃ tatra śūlasphuraṇabhañjanam
śothasya raukṣyaṃ kṛṣṇatvaṃ śyāvatā vṛddhihānayaḥ
- 13
धमन्यङ्गुलिसन्धीनां संकोचो ऽङ्गग्रहो ऽतिरुक्
शीतद्वेषानुपशयौ स्तम्भवेपथुसुप्तयः
dhamanyaṅgulisandhīnāṃ saṃkoco 'ṅgagraho 'tiruk
śītadveṣānupaśayau stambhavepathusuptayaḥ
- 14
रक्ते शोथो ऽतिरुक्तोदस्ताम्राश्चिमिचिमायते
स्निग्धरूक्षैः समं नैति कण्डुक्लेदसमन्वितः
rakte śotho 'tiruktodastāmrāścimicimāyate
snigdharūkṣaiḥ samaṃ naiti kaṇḍukledasamanvitaḥ
- 15
पित्ते विदाहः संमोहः स्वादो मूर्छा मदस्तृषा
स्पर्शासहत्वं रुग्रावः शोषः पाको भृशोष्मता
pitte vidāhaḥ saṃmohaḥ svādo mūrchā madastṛṣā
sparśāsahatvaṃ rugrāvaḥ śoṣaḥ pāko bhṛśoṣmatā
- 16
कफे स्तैमित्यगुरुता सुप्तिस्निग्धत्वशीतता
कण्डूर्मन्दा च रुग्द्वन्द्वं सर्वलिङ्गं च संकरात्
kaphe staimityagurutā suptisnigdhatvaśītatā
kaṇḍūrmandā ca rugdvandvaṃ sarvaliṅgaṃ ca saṃkarāt
- 17
एकदोषं च संसाध्यं याप्यं चैव द्विदोषजम्
त्रिदोषजं त्यजेदाशु रक्तपित्तं सुदारुणम्
ekadoṣaṃ ca saṃsādhyaṃ yāpyaṃ caiva dvidoṣajam
tridoṣajaṃ tyajedāśu raktapittaṃ sudāruṇam
- 18
रक्तमङ्गे निहन्त्याशु शाखासन्धिषु मारुतः
निवेश्यान्योन्यमावार्य वेदनाभिर्हरत्यसून्
raktamaṅge nihantyāśu śākhāsandhiṣu mārutaḥ
niveśyānyonyamāvārya vedanābhirharatyasūn
- 19
वायौ पञ्चात्मके प्राणे रौक्ष्याच्चापल्यलङ्घनैः
अत्याहाराभिघाताच्च वेगोदीरणचारणैः
vāyau pañcātmake prāṇe raukṣyāccāpalyalaṅghanaiḥ
atyāhārābhighātācca vegodīraṇacāraṇaiḥ
- 20
कुपितश्चक्षुरादीनामुपघातं प्रकल्पयेत्
पीनसो दाहतृट्कासश्वासादिश्चैव जायते
kupitaścakṣurādīnāmupaghātaṃ prakalpayet
pīnaso dāhatṛṭkāsaśvāsādiścaiva jāyate
- 21
कण्ठरोधो मलभ्रंशछर्द्यरोचकपीनसान्
कुर्याच्च गलगण्डादींस्तं जत्रुमूर्ध्वसंश्रयः
kaṇṭharodho malabhraṃśachardyarocakapīnasān
kuryācca galagaṇḍādīṃstaṃ jatrumūrdhvasaṃśrayaḥ
- 22
व्यानो ऽतिगमनस्नानक्रीडाविषयचेष्टितैः
विरुद्धरूक्षभीहर्षविषादाद्यैश्च दूषितः
vyāno 'tigamanasnānakrīḍāviṣayaceṣṭitaiḥ
viruddharūkṣabhīharṣaviṣādādyaiśca dūṣitaḥ
- 23
पुंस्त्वोत्साहबलभ्रंशशोकचित्तप्लवज्वरान्
सर्वाकारादिनिस्तोदरोमहर्षं सुषुप्तताम्
puṃstvotsāhabalabhraṃśaśokacittaplavajvarān
sarvākārādinistodaromaharṣaṃ suṣuptatām
- 24
कुष्ठं विसर्पमन्यच्च कुर्यात्सर्वाङ्गसादनम्
समानो विषमाजीर्णशीतसंकीर्णभोजनैः
kuṣṭhaṃ visarpamanyacca kuryātsarvāṅgasādanam
samāno viṣamājīrṇaśītasaṃkīrṇabhojanaiḥ
- 25
करोत्यकालशयनजागराद्यैश्च दूषितः
शूलगुल्मग्रहण्यादीन्यकृत्कामाश्रयान्गदान्
karotyakālaśayanajāgarādyaiśca dūṣitaḥ
śūlagulmagrahaṇyādīnyakṛtkāmāśrayāngadān
- 26
अपानो रूक्षगुर्वन्नवेगाघातातिवाहनैः
यानपानसमुत्थानचङ्क्रमैश्चातिसेवितैः
apāno rūkṣagurvannavegāghātātivāhanaiḥ
yānapānasamutthānacaṅkramaiścātisevitaiḥ
- 27
कुपितः कुरुते रोगान्कृत्स्नान्पक्वाशयाश्रयान्
मूत्रशुक्रप्रदोषार्शोगुदभ्रंशादिकान्बहून्
kupitaḥ kurute rogānkṛtsnānpakvāśayāśrayān
mūtraśukrapradoṣārśogudabhraṃśādikānbahūn
- 28
सर्वाङ्गमाततं सामं तन्द्रास्तैमित्यगौरवैः
स्निग्धत्वाद्बोधकालस्य शैत्यशोथाग्निहानयः
sarvāṅgamātataṃ sāmaṃ tandrāstaimityagauravaiḥ
snigdhatvādbodhakālasya śaityaśothāgnihānayaḥ
- 29
कण्डूरूक्षातिनाशेन तद्विधोपशमेन च
मुक्तिं विद्यान्निरामं तं तन्द्रादीनां विपर्ययात्
kaṇḍūrūkṣātināśena tadvidhopaśamena ca
muktiṃ vidyānnirāmaṃ taṃ tandrādīnāṃ viparyayāt
- 30
वायोरावरणं वातो बहुभेदं प्रचक्षते
पित्तलिङ्गावृते दाहस्तृष्णा शूलं भ्रमस्तमः
vāyorāvaraṇaṃ vāto bahubhedaṃ pracakṣate
pittaliṅgāvṛte dāhastṛṣṇā śūlaṃ bhramastamaḥ

