55 shlokas
- 1
सूत उवाच
आपदर्थे धनं रक्षेद्दारान्रक्षेद्धनैरपि
आत्मानं सततं रक्षेद्दारैरपि धनैरपि
sūta uvāca
āpadarthe dhanaṃ rakṣeddārānrakṣeddhanairapi
ātmānaṃ satataṃ rakṣeddārairapi dhanairapi
- 2
त्यजेद् एकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत्
ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्
tyajed ekaṃ kulasyārthe grāmasyārthe kulaṃ tyajet
grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet
- 3
वरं हि नरके वासो न तु दुश्चरिते गृहे
नरकात्क्षीयते पापः कुगृहान्न निवर्तते
varaṃ hi narake vāso na tu duścarite gṛhe
narakātkṣīyate pāpaḥ kugṛhānna nivartate
- 4
चलत्येकेन पादेन तिष्ठत्येकेन बुद्धिमान्
न परीक्ष्य परं स्थानं पूर्वमायतनं त्यजेत्
calatyekena pādena tiṣṭhatyekena buddhimān
na parīkṣya paraṃ sthānaṃ pūrvamāyatanaṃ tyajet
- 5
त्यजेद्देशमसद्वृत्तं वासं सोपद्रवं त्यजेत्
त्यजेत्कृपणराजानं मित्रं मायामयं त्यजेत्
tyajeddeśamasadvṛttaṃ vāsaṃ sopadravaṃ tyajet
tyajetkṛpaṇarājānaṃ mitraṃ māyāmayaṃ tyajet
- 6
अर्थेन किं कृपणहस्तगतेन केन ज्ञानेन किं बहुशठाग्रहसंकुलेन
रूपेण किं गुणपराक्रमवर्जितेन मित्रेण किं व्यसनकालपराङ्मुखेन
arthena kiṃ kṛpaṇahastagatena kena jñānena kiṃ bahuśaṭhāgrahasaṃkulena
rūpeṇa kiṃ guṇaparākramavarjitena mitreṇa kiṃ vyasanakālaparāṅmukhena
- 7
अदृष्टपूर्वा बहवः सहायाः सर्वे पदस्थस्य भवन्ति मित्राः
अर्थैर्विहीनस्य पदच्युतस्य भवत्यकाले स्वजनो ऽपि शत्रुः
adṛṣṭapūrvā bahavaḥ sahāyāḥ sarve padasthasya bhavanti mitrāḥ
arthairvihīnasya padacyutasya bhavatyakāle svajano 'pi śatruḥ
- 8
आपत्सु मित्रं जानी याद्रणे शूरं रहः शुचिम्
भार्या च विभवे क्षीणे दुर्भिक्षे च प्रियातिथिम्
āpatsu mitraṃ jānī yādraṇe śūraṃ rahaḥ śucim
bhāryā ca vibhave kṣīṇe durbhikṣe ca priyātithim
- 9
वृक्षं क्षीणफलं त्यजन्ति विहगाः शुष्कं सरः सारसा निर्द्रव्यं पुरुषं त्यजन्ति गणिका भ्रष्टं नृपं मन्त्रिणः
पुष्पं पर्युषितं त्यजन्ति मधुपाः दग्धं वनान्तं मृगाः सर्वः कार्यवशाज्जनो हि रमते कस्यास्ति को वल्लभः
vṛkṣaṃ kṣīṇaphalaṃ tyajanti vihagāḥ śuṣkaṃ saraḥ sārasā nirdravyaṃ puruṣaṃ tyajanti gaṇikā bhraṣṭaṃ nṛpaṃ mantriṇaḥ
puṣpaṃ paryuṣitaṃ tyajanti madhupāḥ dagdhaṃ vanāntaṃ mṛgāḥ sarvaḥ kāryavaśājjano hi ramate kasyāsti ko vallabhaḥ
- 10
लुब्धमर्थप्रदानेन श्लाघ्यम् अञ्जलिकर्मणा
मूर्खं छन्दानुवृत्त्या च याथातथ्येन पण्डितम्
lubdhamarthapradānena ślāghyam añjalikarmaṇā
mūrkhaṃ chandānuvṛttyā ca yāthātathyena paṇḍitam
- 11
सद्भावेन हि तुष्यन्ति देवाः सत्पुरुषा द्विजाः
इतरेः खाद्यपानेन मानदानेन पण्डिताः
sadbhāvena hi tuṣyanti devāḥ satpuruṣā dvijāḥ
itareḥ khādyapānena mānadānena paṇḍitāḥ
- 12
उत्तमं प्रणिपातेन शठं भेदेन योजयेत्
नीचं स्वल्पप्रदानेन समं तुल्यपराक्रमैः
uttamaṃ praṇipātena śaṭhaṃ bhedena yojayet
nīcaṃ svalpapradānena samaṃ tulyaparākramaiḥ
- 13
यस्य यस्य हि यो भावस्तस्य तस्य हितं वदन्
अनुप्रविश्य मेधावी क्षिप्रमात्मवशं नयेत्
yasya yasya hi yo bhāvastasya tasya hitaṃ vadan
anupraviśya medhāvī kṣipramātmavaśaṃ nayet
- 14
नदीनां च नखीनां च शृङ्गिणां शस्त्रपाणिनाम्
विश्वासो नैव गन्तव्यः स्त्रीषु राजकुलेषु च
nadīnāṃ ca nakhīnāṃ ca śṛṅgiṇāṃ śastrapāṇinām
viśvāso naiva gantavyaḥ strīṣu rājakuleṣu ca
- 15
अर्थनाशं मनस्तापं गृहे दुश्चरितानि च
वञ्चनं चापमानं च मतिमान्न प्रकाशयेत्
arthanāśaṃ manastāpaṃ gṛhe duścaritāni ca
vañcanaṃ cāpamānaṃ ca matimānna prakāśayet
- 16
हीनदुर्जनसंसर्ग अत्यन्तविरहादरः
स्नेहो ऽन्यगेहवासश्च नारीसच्छीलनाशनम्
hīnadurjanasaṃsarga atyantavirahādaraḥ
sneho 'nyagehavāsaśca nārīsacchīlanāśanam
- 17
कस्य दोषः कुले नास्ति व्याधिना को पीडितः
केन न व्यसनं प्राप्तं श्रियः कस्य निरन्तराः
kasya doṣaḥ kule nāsti vyādhinā ko pīḍitaḥ
kena na vyasanaṃ prāptaṃ śriyaḥ kasya nirantarāḥ
- 18
को ऽर्थं प्राप्य न गर्वितो भुवि नरः कस्यापदोनागताः स्त्रीभिः कस्य न खण्डितं भुवि मनः को नाम राज्ञां प्रियः
कः कालस्य न गोचरान्तरगतः को ऽर्थो गतो गौरवं को वा दुर्जनवागुरानिपतितः क्षेमेण यातः पुमान्
ko 'rthaṃ prāpya na garvito bhuvi naraḥ kasyāpadonāgatāḥ strībhiḥ kasya na khaṇḍitaṃ bhuvi manaḥ ko nāma rājñāṃ priyaḥ
kaḥ kālasya na gocarāntaragataḥ ko 'rtho gato gauravaṃ ko vā durjanavāgurānipatitaḥ kṣemeṇa yātaḥ pumān
- 19
सुहृत्स्वजनबन्धुर्न बुद्धिर्यस्य न चात्मनि
यस्मिन्कर्मणि सिद्धे ऽपि न दृश्येत फलोदयः
विपत्तौ च महद्दुःखं तद्बुधः कथमाचरेत्
suhṛtsvajanabandhurna buddhiryasya na cātmani
yasminkarmaṇi siddhe 'pi na dṛśyeta phalodayaḥ
vipattau ca mahadduḥkhaṃ tadbudhaḥ kathamācaret
- 20
यस्मिन्देशे न संमानं न प्रीतिर्न च बान्धवाः
न च विद्यागमः कश्चित्तं देशं परिवर्जयेत्
yasmindeśe na saṃmānaṃ na prītirna ca bāndhavāḥ
na ca vidyāgamaḥ kaścittaṃ deśaṃ parivarjayet
- 21
धनस्य यस्य राजतो भयं न चास्ति चौरतः
मृतं च यन्न मुच्यते समर्जयस्व तद्धनम्
dhanasya yasya rājato bhayaṃ na cāsti caurataḥ
mṛtaṃ ca yanna mucyate samarjayasva taddhanam
- 22
यदर्जितं प्राणहरैः परिश्रमैर्मृतस्य तं वै विभजन्ति रिक्थिनः
कृतं च यद्दुष्कृतमर्थलिप्सया तदेव दोषोपहतस्य यौतुकम्
yadarjitaṃ prāṇaharaiḥ pariśramairmṛtasya taṃ vai vibhajanti rikthinaḥ
kṛtaṃ ca yadduṣkṛtamarthalipsayā tadeva doṣopahatasya yautukam
- 23
संचितं निहितं द्रव्यं परामृश्यं मुहुर्मुहुः
आखोरिव कदर्यस्य धनं दुःखाय केवलम्
saṃcitaṃ nihitaṃ dravyaṃ parāmṛśyaṃ muhurmuhuḥ
ākhoriva kadaryasya dhanaṃ duḥkhāya kevalam
- 24
नग्ना व्यसनिनो रूक्षाः कपालाङ्कितपाणयः
दर्शयन्तीह लोकस्य अदातुः फलमीदृशम्
nagnā vyasanino rūkṣāḥ kapālāṅkitapāṇayaḥ
darśayantīha lokasya adātuḥ phalamīdṛśam
- 25
शिक्षयन्ति च याचन्ते देहीति कृपणा जनाः
अवस्थेयमदानस्य मा भूदेवं भवानपि
śikṣayanti ca yācante dehīti kṛpaṇā janāḥ
avastheyamadānasya mā bhūdevaṃ bhavānapi
- 26
संचितं क्रतुशतैर्न युज्यते याचितं गुणवते न दीयते
तत्कदर्यपरिरक्षितं धनं चोरपार्थिवगृहे प्रयुज्यते
saṃcitaṃ kratuśatairna yujyate yācitaṃ guṇavate na dīyate
tatkadaryaparirakṣitaṃ dhanaṃ corapārthivagṛhe prayujyate
- 27
न देवेभ्यो न विप्रेभ्यो बन्धुभ्यो नैव चात्मने
कदर्यस्य धनं याति त्वग्नितस्करराजसु
na devebhyo na viprebhyo bandhubhyo naiva cātmane
kadaryasya dhanaṃ yāti tvagnitaskararājasu
- 28
अतिक्लेशेन ये ऽप्यर्था धर्मस्यातिक्रमेण च
अरेर्वा प्रणिपातेन मा भूतस्ते कदाचन
atikleśena ye 'pyarthā dharmasyātikrameṇa ca
arervā praṇipātena mā bhūtaste kadācana
- 29
विद्याघातो ह्यनभ्यासः स्त्रीणां घातः कुचैलता
व्याधीनां भोजनं जीर्णं शत्रोर्घातः प्रपञ्चता
vidyāghāto hyanabhyāsaḥ strīṇāṃ ghātaḥ kucailatā
vyādhīnāṃ bhojanaṃ jīrṇaṃ śatrorghātaḥ prapañcatā
- 30
तस्करस्य वधो दण्डः कुमित्रस्याल्पभाषणम्
पृथक्शय्या तु नारीणां ब्राह्मणस्यानिमन्त्रणम्
taskarasya vadho daṇḍaḥ kumitrasyālpabhāṣaṇam
pṛthakśayyā tu nārīṇāṃ brāhmaṇasyānimantraṇam

