30 shlokas
- 1
सूत उवाच
नीतिसारं प्रवक्ष्यामि अर्थशास्त्रादिसंश्रितम्
राजादिभ्यो हितं पुण्यमायुः स्वर्गादिदायकम्
sūta uvāca
nītisāraṃ pravakṣyāmi arthaśāstrādisaṃśritam
rājādibhyo hitaṃ puṇyamāyuḥ svargādidāyakam
- 2
सद्भिः सङ्गं प्रकुर्वीत सिद्धिकामः सदा नरः
नासद्भिरिहलोकाय परलोकाय वा हितम्
sadbhiḥ saṅgaṃ prakurvīta siddhikāmaḥ sadā naraḥ
nāsadbhirihalokāya paralokāya vā hitam
- 3
वर्जयेत्क्षुद्रसंवादमदुष्टस्य तु दर्शनम्
विरोधं सह मित्रेण संप्रीतिं शत्रुसेविना
varjayetkṣudrasaṃvādamaduṣṭasya tu darśanam
virodhaṃ saha mitreṇa saṃprītiṃ śatrusevinā
- 4
मूर्खशिष्योपदेशेन दुष्टस्त्रीभरणेन च
दुष्टानां संप्रयोगेण पण्डितो ऽप्यवसीदति
mūrkhaśiṣyopadeśena duṣṭastrībharaṇena ca
duṣṭānāṃ saṃprayogeṇa paṇḍito 'pyavasīdati
- 5
ब्राह्मणं बालिशं क्षत्रम् अयोद्धारं विशं जडम्
शूद्रमक्षरसंयुक्तं दूरतः परिवर्जयेत्
brāhmaṇaṃ bāliśaṃ kṣatram ayoddhāraṃ viśaṃ jaḍam
śūdramakṣarasaṃyuktaṃ dūrataḥ parivarjayet
- 6
कालेन रिपुणा सन्धिः काले मित्रेण विग्रहः
कार्यकारणमाश्रित्य कालं क्षिपति पण्डितः
kālena ripuṇā sandhiḥ kāle mitreṇa vigrahaḥ
kāryakāraṇamāśritya kālaṃ kṣipati paṇḍitaḥ
- 7
कालः पचति भूतानि कालः संहरते प्रजाः
कालः सुप्तेषु जागर्ति कालो हि दुरतिक्रमः
kālaḥ pacati bhūtāni kālaḥ saṃharate prajāḥ
kālaḥ supteṣu jāgarti kālo hi duratikramaḥ
- 8
कालेषु हरते वीर्यं काले गर्भे च वर्तते
कालो जनयते सृष्टिं पुनः कालो ऽपि संहरेत्
kāleṣu harate vīryaṃ kāle garbhe ca vartate
kālo janayate sṛṣṭiṃ punaḥ kālo 'pi saṃharet
- 9
कालः सूक्ष्मगतिर्नित्यं द्विविधश्चेह भाव्यते
स्थूलसंग्रहचारेण सूक्ष्मचारान्तरेण च
kālaḥ sūkṣmagatirnityaṃ dvividhaśceha bhāvyate
sthūlasaṃgrahacāreṇa sūkṣmacārāntareṇa ca
- 10
नीतिसारं सुरेन्द्राय इममूच बृहस्पतिः
सर्वज्ञो येन चेन्द्रो ऽभूद्दैत्यान्हत्वाप्नुयाद्दिवम्
nītisāraṃ surendrāya imamūca bṛhaspatiḥ
sarvajño yena cendro 'bhūddaityānhatvāpnuyāddivam
- 11
राजर्षिब्राह्मणैः कार्यं देवविप्रादिपूजनम्
अश्वमेधेन यष्टव्यं महापातकनाशनम्
rājarṣibrāhmaṇaiḥ kāryaṃ devaviprādipūjanam
aśvamedhena yaṣṭavyaṃ mahāpātakanāśanam
- 12
उत्तमैः सह सांगत्यं पण्डितैः सह सत्कथाम्
अलुब्धैः सह मित्रत्वं कुर्वाणो नावसीदति
uttamaiḥ saha sāṃgatyaṃ paṇḍitaiḥ saha satkathām
alubdhaiḥ saha mitratvaṃ kurvāṇo nāvasīdati
- 13
परीवादं परार्थं च परिहासं परस्त्रियम्
परवेश्मनि वासं च न कुर्वीत कदाचन
parīvādaṃ parārthaṃ ca parihāsaṃ parastriyam
paraveśmani vāsaṃ ca na kurvīta kadācana
- 14
परो ऽपि हितवाबन्धुर्बन्धुर् अप्यहितः परः
अहितो देहजो व्याधिर्हितमारण्यमौषधम्
paro 'pi hitavābandhurbandhur apyahitaḥ paraḥ
ahito dehajo vyādhirhitamāraṇyamauṣadham
- 15
स बन्धुर्यो हिते युक्तः स पिता यस्तु पोषकः
तन्मित्रं यत्र विश्वासः स देशो यत्र जीव्यते
sa bandhuryo hite yuktaḥ sa pitā yastu poṣakaḥ
tanmitraṃ yatra viśvāsaḥ sa deśo yatra jīvyate
- 16
स भृत्यो यो विधेयस्तु तद्बीजं यत्प्ररोहति
सा भार्या या प्रियं ब्रूते स पुत्रो यस्तु जीवति
sa bhṛtyo yo vidheyastu tadbījaṃ yatprarohati
sā bhāryā yā priyaṃ brūte sa putro yastu jīvati
- 17
स जीवति गुणा यस्य धर्मो यस्य स जीवति
गुणधर्मविहीनो यो निष्फलं तस्य जीवनम्
sa jīvati guṇā yasya dharmo yasya sa jīvati
guṇadharmavihīno yo niṣphalaṃ tasya jīvanam
- 18
सा भार्या या गृहे दक्षा सा भार्या या प्रियंवदा
सा भार्या या पतिप्राणा सा भार्या या पतिव्रता
sā bhāryā yā gṛhe dakṣā sā bhāryā yā priyaṃvadā
sā bhāryā yā patiprāṇā sā bhāryā yā pativratā
- 19
नित्यं स्नाता सुगन्धा च नित्यं च प्रियवादिनी
अल्पभुक्ताल्पभाषी च सततं मङ्गलैर्युता
nityaṃ snātā sugandhā ca nityaṃ ca priyavādinī
alpabhuktālpabhāṣī ca satataṃ maṅgalairyutā
- 20
सततं धर्मबहुला सततं च पतिप्रिया
सततं प्रियवक्री च सततं त्वृतुकामिनी
satataṃ dharmabahulā satataṃ ca patipriyā
satataṃ priyavakrī ca satataṃ tvṛtukāminī
- 21
एतदादिक्रियायुक्ता सर्वसौभाग्यवर्धिनी
यस्येदृशी भवेद्भार्या स देवेन्द्रो न मानुषः
etadādikriyāyuktā sarvasaubhāgyavardhinī
yasyedṛśī bhavedbhāryā sa devendro na mānuṣaḥ
- 22
यस्य भार्या विरूपाक्षी कश्मला कलहप्रिया
उत्तरोत्तरवादा स्या सा जरा न जरा जरा
yasya bhāryā virūpākṣī kaśmalā kalahapriyā
uttarottaravādā syā sā jarā na jarā jarā
- 23
यस्य भार्या श्रितान्यं च परवेश्माभिकाङ्क्षिणी
कुक्रिया त्यक्तलज्जा च सा जरा न जरा जरा
yasya bhāryā śritānyaṃ ca paraveśmābhikāṅkṣiṇī
kukriyā tyaktalajjā ca sā jarā na jarā jarā
- 24
यस्य भार्या गुणज्ञा च भर्तारमनुगामिनी
अल्पाल्पेन तु संतुष्टा सा प्रिया न प्रिया प्रिया
yasya bhāryā guṇajñā ca bhartāramanugāminī
alpālpena tu saṃtuṣṭā sā priyā na priyā priyā
- 25
दुष्टा भार्या शठं मित्रं भृत्यश्चोत्तरदायकः
ससर्पे च गृहे वासो मृत्युरेव न संशयः
duṣṭā bhāryā śaṭhaṃ mitraṃ bhṛtyaścottaradāyakaḥ
sasarpe ca gṛhe vāso mṛtyureva na saṃśayaḥ
- 26
त्यज दुर्जनसंसर्गं भज साधुसमागमम्
कुरु पुण्यमहोरात्रं स्मर नित्यमनित्यताम्
tyaja durjanasaṃsargaṃ bhaja sādhusamāgamam
kuru puṇyamahorātraṃ smara nityamanityatām
- 27
व्यालीकण्ठप्रदेशा ह्यपि च फणभृद्भाषणा या च रौद्री या कृष्णा व्याकुलागी रुधिरनयनसंव्याकुला व्याघ्रकल्पा
क्रोधे यैवोग्रवक्त्रा स्फुरदनलशिखा काकजिह्वा कराला सेव्या न स्त्री विदग्धा परपुरगमना भ्रान्तचित्ता विरक्ता
vyālīkaṇṭhapradeśā hyapi ca phaṇabhṛdbhāṣaṇā yā ca raudrī yā kṛṣṇā vyākulāgī rudhiranayanasaṃvyākulā vyāghrakalpā
krodhe yaivogravaktrā sphuradanalaśikhā kākajihvā karālā sevyā na strī vidagdhā parapuragamanā bhrāntacittā viraktā
- 28
सक्तिः सुतोके सुकृतं कृतघ्ने शतिं च वह्नौ हैमे
उत्पद्यते दैववशात्कदाचिद्वेश्यासु रागो न भवेत्कदाचित्
saktiḥ sutoke sukṛtaṃ kṛtaghne śatiṃ ca vahnau haime
utpadyate daivavaśātkadācidveśyāsu rāgo na bhavetkadācit
- 29
भुजङ्गमे वेश्मनि दृष्टिदृष्टे व्याधौ चिकित्साविनिवर्तिते च
देहे च बाल्यादिवयोऽन्विते च कालावृतो ऽसौ लभते धृतिं कः
bhujaṅgame veśmani dṛṣṭidṛṣṭe vyādhau cikitsāvinivartite ca
dehe ca bālyādivayo'nvite ca kālāvṛto 'sau labhate dhṛtiṃ kaḥ
- 30
इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे बृहस्पतिप्रोक्तनीतिसारनिरूपणं नामाष्टोत्तरशततमो ऽध्यायः
iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe bṛhaspatiproktanītisāranirūpaṇaṃ nāmāṣṭottaraśatatamo 'dhyāyaḥ

