39 shlokas
- 1
रुद्र उवाच
सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च
वंशानुचरितं चैव एतद्ब्रूहि जनार्दन
rudra uvāca
sargaśca pratisargaśca vaṃśo manvantarāṇi ca
vaṃśānucaritaṃ caiva etadbrūhi janārdana
- 2
हरिरुवाच
शृणु रुद्र प्रवक्ष्यामि सर्गादीन्पापनाशनाम्
सर्गस्थितिलयान्तां तां विष्णोः क्रीडां पुरातनीम्
hariruvāca
śṛṇu rudra pravakṣyāmi sargādīnpāpanāśanām
sargasthitilayāntāṃ tāṃ viṣṇoḥ krīḍāṃ purātanīm
- 3
नरनारायणो देवो वासुदेवो निरञ्जनः
परमात्मा परं ब्रह्म जगज्जनिलयादिकृत्
naranārāyaṇo devo vāsudevo nirañjanaḥ
paramātmā paraṃ brahma jagajjanilayādikṛt
- 4
तद् एतत्सर्वम् एवैतद्व्यक्ताव्यक्तस्वरूपवत्
तथा पुरुषरूपेण कालरूपेण च स्थितम्
tad etatsarvam evaitadvyaktāvyaktasvarūpavat
tathā puruṣarūpeṇa kālarūpeṇa ca sthitam
- 5
व्यक्तं विष्णुस्तथाव्यक्तं पुरुषः काल एव च
क्रीडतो बालकस्येव चेष्टास्तस्य निशामय
vyaktaṃ viṣṇustathāvyaktaṃ puruṣaḥ kāla eva ca
krīḍato bālakasyeva ceṣṭāstasya niśāmaya
- 6
अनादिनिधनो धाता त्वनन्तः पुरुषोत्तमः
तस्माद्भवति चाव्यक्तं तस्मादात्मापि जायते
anādinidhano dhātā tvanantaḥ puruṣottamaḥ
tasmādbhavati cāvyaktaṃ tasmādātmāpi jāyate
- 7
तस्माद्बुद्धिर्मनस्तस्मात्ततः खं पवनस्ततः
तस्मात्तेजस्ततस्त्वापस्ततो भूमिस्ततो ऽभवत्
tasmādbuddhirmanastasmāttataḥ khaṃ pavanastataḥ
tasmāttejastatastvāpastato bhūmistato 'bhavat
- 8
अण्डो हिरण्मयो रुद्र तस्यान्तः स्वयमेव हि
शरीरग्रहणं पूर्वं सृष्ट्यर्थं कुरुते प्रभुः
aṇḍo hiraṇmayo rudra tasyāntaḥ svayameva hi
śarīragrahaṇaṃ pūrvaṃ sṛṣṭyarthaṃ kurute prabhuḥ
- 9
ब्रह्मा चतुर्मुखो भूत्वा रजोमात्राधिकः सदा
शरीरग्रहणं कृत्वासृजदेतच्चराचरम्
brahmā caturmukho bhūtvā rajomātrādhikaḥ sadā
śarīragrahaṇaṃ kṛtvāsṛjadetaccarācaram
- 10
अण्डस्यान्तर्जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम्
स्रष्टा सृजति चात्मानं विष्णुः पाल्यं च पाति च
aṇḍasyāntarjagatsarvaṃ sadevāsuramānuṣam
sraṣṭā sṛjati cātmānaṃ viṣṇuḥ pālyaṃ ca pāti ca
- 11
अपसंह्रियते चान्ते संहर्ता च स्वयं हर
ब्रह्मा भूत्वासृजद्विष्णुर्जगत्पाति हरिः स्वयम्
apasaṃhriyate cānte saṃhartā ca svayaṃ hara
brahmā bhūtvāsṛjadviṣṇurjagatpāti hariḥ svayam
- 12
रुद्ररूपी च कल्पान्ते जगत्संहरते ऽखिलम्
ब्रह्मा तु सृष्टिकाले ऽस्मिञ्जमध्यगतां महीम्
rudrarūpī ca kalpānte jagatsaṃharate 'khilam
brahmā tu sṛṣṭikāle 'smiñjamadhyagatāṃ mahīm
- 13
दंष्टूयोद्धरति ज्ञात्वा वाराहीम् आस्थितस्तनूम्
देवादिसर्गान्वक्ष्ये ऽहं संक्षेपाच्छृणु शङ्कर
daṃṣṭūyoddharati jñātvā vārāhīm āsthitastanūm
devādisargānvakṣye 'haṃ saṃkṣepācchṛṇu śaṅkara
- 14
प्रथमो महतः सर्गो विरूपो ब्रह्मणस्तु सः
नन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गो हि स स्मृतः
prathamo mahataḥ sargo virūpo brahmaṇastu saḥ
nanmātrāṇāṃ dvitīyastu bhūtasargo hi sa smṛtaḥ
- 15
वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्गस्त्वैन्द्रियकः स्मृतः
इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो बुद्धिपूर्वकः
vaikārikastṛtīyastu sargastvaindriyakaḥ smṛtaḥ
ityeṣa prākṛtaḥ sargaḥ sambhūto buddhipūrvakaḥ
- 16
मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः
तिर्यक्स्रोतास्तु यः प्रोक्तस्तिर्यग्योन्यः स उच्यते
mukhyasargaścaturthastu mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ
tiryaksrotāstu yaḥ proktastiryagyonyaḥ sa ucyate
- 17
तदूर्ध्वस्रोतसां षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः
ततो ऽर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः
tadūrdhvasrotasāṃ ṣaṣṭho devasargastu sa smṛtaḥ
tato 'rvāksrotasāṃ sargaḥ saptamaḥ sa tu mānuṣaḥ
- 18
अष्टमो ऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसस्तु सः
पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः
aṣṭamo 'nugrahaḥ sargaḥ sāttvikastāmasastu saḥ
pañcaite vaikṛtāḥ sargāḥ prākṛtāstu trayaḥ smṛtāḥ
- 19
प्राकृतो वैकृतश्चापि कौमारो नवमः स्मृतः
स्थावरान्ताः सुराद्यास्तु प्रजा रुद्र चतुर्विधाः
prākṛto vaikṛtaścāpi kaumāro navamaḥ smṛtaḥ
sthāvarāntāḥ surādyāstu prajā rudra caturvidhāḥ
- 20
ब्रह्मणः कुर्वतः सृष्टिं जज्ञिरे मानसाः सुताः
ततो देवासुरपितॄन्मानुषांश्च चतुष्टयम्
brahmaṇaḥ kurvataḥ sṛṣṭiṃ jajñire mānasāḥ sutāḥ
tato devāsurapitṝnmānuṣāṃśca catuṣṭayam
- 21
सिसृक्षुरम्भांस्येतानि स्वमात्मानमयूयुजत्
व्यक्तात्मनस्तमोमात्राद् उद्रिक्तास्तत्प्रजापतेः
sisṛkṣurambhāṃsyetāni svamātmānamayūyujat
vyaktātmanastamomātrād udriktāstatprajāpateḥ
- 22
सिसृक्षोर्जघनात्पूर्वमसुरा जज्ञिरे ततः
उत्ससर्ज ततस्तां तु तमोमात्रात्मिकां तनूम्
sisṛkṣorjaghanātpūrvamasurā jajñire tataḥ
utsasarja tatastāṃ tu tamomātrātmikāṃ tanūm
- 23
तमोमात्रा तनुस्त्यक्ता शङ्कराभूद्विभावरी
यक्षोपक्षांसि तद्देहे प्रीतिमापुस्ततः सुराः
tamomātrā tanustyaktā śaṅkarābhūdvibhāvarī
yakṣopakṣāṃsi taddehe prītimāpustataḥ surāḥ
- 24
सत्त्वोद्रिक्तास्तु मुखतः सम्भूता ब्रह्मणो हर
सत्त्वप्राया तनुस्तेन संत्यक्ता साप्यभूद्दिनम्
sattvodriktāstu mukhataḥ sambhūtā brahmaṇo hara
sattvaprāyā tanustena saṃtyaktā sāpyabhūddinam
- 25
ततो हि बलिनो रात्रावसुरा देवता दिवा
सत्त्वमात्रां तनुं गृह्य पितरश्च ततो ऽभवन्
tato hi balino rātrāvasurā devatā divā
sattvamātrāṃ tanuṃ gṛhya pitaraśca tato 'bhavan
- 26
सा चोत्सृष्टाभवत्सन्ध्या दिननक्तान्तरस्थितिः
रजोमात्रां तनुं गृह्य मनुष्यास्त्वभवंस्ततः
sā cotsṛṣṭābhavatsandhyā dinanaktāntarasthitiḥ
rajomātrāṃ tanuṃ gṛhya manuṣyāstvabhavaṃstataḥ
- 27
सा त्यक्ता चाभवज्ज्योत्स्ना प्राक्सन्ध्या याभिधीयते
ज्योत्स्ना रात्र्यहनी सन्ध्या शरीराणि तु तस्य वै
sā tyaktā cābhavajjyotsnā prāksandhyā yābhidhīyate
jyotsnā rātryahanī sandhyā śarīrāṇi tu tasya vai
- 28
रजोमात्रां तनुं गृह्य क्षुदभूत्कोप एव च
क्षुत्तृट्क्षामा अमृग्भक्षा राक्षसा रक्षणाच्च ये
rajomātrāṃ tanuṃ gṛhya kṣudabhūtkopa eva ca
kṣuttṛṭkṣāmā amṛgbhakṣā rākṣasā rakṣaṇācca ye
- 29
यक्षाख्या जक्षणाज्ज्ञेयाः सर्पा वै केशसर्पणात्
जाताः कोपेन भूतास्ते गन्धर्वा जज्ञिरे ततः
yakṣākhyā jakṣaṇājjñeyāḥ sarpā vai keśasarpaṇāt
jātāḥ kopena bhūtāste gandharvā jajñire tataḥ
- 30
गायन्तो जज्ञिरे वाचं गन्धर्वाप्सरसश्च ये
स्वर्गं द्यौर्वक्षसश्चक्रे सुखतो ऽजाः स मुष्टवान्
gāyanto jajñire vācaṃ gandharvāpsarasaśca ye
svargaṃ dyaurvakṣasaścakre sukhato 'jāḥ sa muṣṭavān

